Пэжыр зи гъуазэ адыгэлI

 ГъащIэм зэрихабзэщи, зэманыр и пIэ иткъым, хуэм-хуэмурэ «мэбакъуэ» ди адэ-анэхэр, ди нэхъы­жьыфIхэр, фIыуэ тлъагъу­хэр тIэщIихыурэ. Ахэр щыдимыIэжым и дежщ гуп­сысэгъуэм дыщыхэхуэр: къызэрысщыгугъа псор хуэсщIэфауэ пIэрэ, къыс­хуэарэзыуэ дунейм ехыжа, си гулъытэу лъызгъэсар мащIэ? Куэд мэхъу а упщIэхэр. Нобэ-пщэдейуэрэ, зэманыр тхуримыкъуу жытIэурэ блэдгъэкIа илъэсхэм уа­кIэ­лъы­пIастхъэми, къыпхуе­гъэгъэзэжынукъым, пса­­лъэ IэфIу жыдмыIа­хэр кIыхь дыдэу къытщыхъуа гъащIэ кIэщIым зэдихьауи къыщIокI.

 БищIо Куржы и къуэ Назир и IуэхущIафэкIэ, дуней тетыкIэкIэ къуажэм пщIэрэ щIыхьрэ щиIэу дэсащ. ФокIадэ мазэм илъэс 20 ­хъуащ ар дунейм зэрехыжрэ, ауэ цIыхухэм ягу ихуркъым адыгэлI нэсыр, абы и Iэу­жьыфIхэр. Назир 1921 гъэм накъыгъэм и 1-м Старэ Урыху (иджы Хьэтуей) къуа­жэм мэкъумэшыщIэ уна­гъуэшхуэм къыщалъхуащ. ЩэщI гъэхэм ныбжьыщIэм еджэныр къигъэнэн хуей хъуащ (классих фIэкIа къимыухауэ) и адэм и гъусэу лэжьэн, и къуэш нэхъы­щIэ­хэмрэ и шыпхъу цIыкIумрэ зыхуей хуагъэзэн щхьэкIэ. А зэманым Куржы и мылъкур трахат зышрэ зы жэмрэ фIэкIа къыхуамыгъанэу. ГъащIэм гъэунэхупIэ иригъэува унагъуэм къытеп­сыха гугъуехь псори Назиррэ и адэ-анэмрэ зэгъусэу ягъэ­ващ. 
 Дзэ къулыкъур ирихьэ­кIыу къэхъеящ Хэку зауэшхуэр икIи занщIэу зэуа­пIэм Iуагъэхьахэм ящыщщ Назир. Дон Iус Ростов деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм хэ­ту япэу уIэгъэ хъуащ. Нэ­мы­цэ зэрыпхъуакIуэхэр Сталинград щебгъэрыкIуэм, етIуанэу къытехуащ бии­шэр. Куэдрэ щIэлъащ сымаджэщым, узыншагъэ бы­дэ зэриIэм и фIыгъэщ псэууэ къызэрынари. Аргуэру зэуапIэм Iухьэжри связисту, посыльнэу щытащ, Дон Iус къалэр хуит къэзыщIыжахэм ящыщ зыщ. Хэкум хуищIам пап­щIэ абы къыхуагъэфэщащ орденхэмрэ медалхэмрэ. Къыхэгъэщыпхъэщ тхакIуэ икIи драматург Шортэн Ас­кэрбий и гъусэу зэрызэуар. 
 Псэууэ къэзыгъэзэжахэми ялъэгъуа къомым ущегупсыскIэ уи гур ящIогъу. АтIэ, зи унагъуэ къыхэ­мы­хьэжахэр, зи псэр адэ щIыналъэм папщIэ зытахэр ­дапщэ хъурэ?! Абыхэм ящыщщ Назир и къуэшхэу БищIохэ Къасым, Безыр Алексей, Безрыкъуэ сымэ.
 Зауэ нэужь илъэсхэм Назир пхъэ зэгуихыу щы­лэ­жьащ Ерокъуэ къуажэм дэт лесхозым. ИтIанэ электромонтёрхэр щагъэхьэзыр курсхэр къиухри, Аруан ­районым и электростанцым пенсэм кIуэху щыIащ. 
1950 гъэм и гъатхэпэ мазэм фыз къишащ На­зир. И щхьэгъусэ Натусэрэ абырэ зэдагъуэтащ быний: щIалитхурэ хъыджэбзищрэ. Нэхъыжь дыдэ Борис юристщ, къэрал IуэхущIапIэм и IэщIагъэмкIэ щолажьэ. Любовь товароведу щытащ пенсэм кIуэху, Ахъмэтхъан илъэс 37-рэ ­хъуауэ Хьэтуей къуа­жэ школым и егъэджа­кIуэщ. Зэ­къуэш нэхъы­щIэ­хэу Залымхъан, Мэрем, Аскэрхъан, я шыпхъу Алимэ сымэ сатум хэтщ. ФатIимэ зыфIаща хъыджэбз цIыкIур пасэу, и ныбжьыр илъэси 5 фIэкIа мыхъуауэ, дунейм ехыжащ. Иджыпсту Назиррэ Натусэрэ къащIохъуэ я бынхэм я быныжу 16-рэ, абыхэм къатепщIыкIыжауэ 8-рэ. 
 Сабий гъэсэкIэм теу­хуауэ. Пхъашэт, ткIийт, ауэ сы­тым дежи захуагъэмрэ пэ­жымрэ я телъхьэт. И быным и щхьэфэм Iэ дилъэнутэкъым, гъащIэр зэ­рымыматэ щIэдзар яри­IуэкI зэпытт. ЗыгуэркIэ емыдэ­Iуамэ е ­къуаншагъэ ялэ­жьамэ, те­зыр трилъхьэнут, ауэ гуп­сэхуу ягуригъэIуэнут къы­щIалэжьар. Сытым дежи и бынхэр игъэIущырт Iэм и Iэпхъуамбэхэм хуэдэу зэ­рыIыгъыну, фIыуэ зэры­лъагъуу, зэгурыIуэу псэунуи къыхуриджэрт. «Фи якум зыри къыдэвмыгъэхьэ, фы­зыкIэраудынущ», - яж­риIэрт абы и бынхэм. 
 Псом хуэмыдэжу гулъытэ хуищIырт сабийхэм я Iэпкълъэпкъым зэрызиужьы­нумрэ я щIэныгъэмрэ. ­Арагъэнщ Назир и щIэблэм щысабийм щегъэжьауэ нобэм къэсыху узыншагъэкIэ гуныкъуэгъуэ зиIэ щIахэмытыр, и зэманым зрагъэгъуэта щIэныгъэм и фIыгъэкIэ псори гъащIэм лъэ быдэкIэ щIыхэувар. ­Нэгум къыщIэгъэхьэ­гъуейщ адэм и гъэсэныгъэр и щхьэгъусэр хэмыту. Нэху къыщищIым щыщIэ­дзауэ жэщ хъуху губгъуэм итми, Натусэ и бынуна­гъуэшхуэр зыхуей хуи­гъазэрт, зэи и гур игъэ­кIуэдыртэкъым. ЦIыхубз ­Iущыр адэмрэ бынхэмрэ я зэхуакум дэтт зэгуры­мыIуэныгъэ гуэри къыдимыгъахъуэу. «Фи адэм жиIэм федаIуэ, и жагъуэ фымыщI», - яжриIэрейт абы и бынхэм. Иджыпсту щыIэ унагъуэхэм яхури­мыкъу Iущыгъэщ ар. 
 Псэ къулейрэ Iэпкълъэпкъ псыхьарэ. Нэгум къыщIэгъэхьэгъуейщ лесхозым щрихьэкIа лэжьыгъэм и гугъуагъыр. Электромонтёру ущытынри а зэманым тынштэкъым. Метр 1,2 - 1,5-рэ зи кууагъ кумбхэр белкIэ къатIурэ пкъо хьэлъэхэр хатIэн хуейт. Назиррэ абы и лэжьэгъухэм­-рэ апхуэдэ пкъоуэ я къуажэми нэгъуэщI жылэхэми ­щагъэувар куэд дыдэ мэхъу. А псом и унагъуэ­ш­хуэр зыхуей зэрыхуигъэзар хэплъхьэжмэ, псэкIи къарукIи зэрымытыншар хьэкъщ. Ауэ псоми зэхуэдэу фIыуэ пэлъэщырт лэжьыгъэм щIапIыкIа адыгэлIыр. 
 Акъыл жаныр, гуры­хуа­гъэр, жыжьэрыплъэу зэ­ры­щытар. И гъащIэр иу­хыху Назир и акъылыр жану, и гупсысэр къабзэу ­щытащ. Бжыгъэхэмрэ тхыдэ Iуэхугъуэхэмрэ, зэджа тхылъ­хэм­рэ зэплъа нэтынхэмрэ хэта гуэрхэр зэрищIэжым къыдэкIуэу, нэхъыжьхэм жаIэжу зэхихахэмрэ езым илъэгъуахэмрэ щыгъуп­щэр­тэкъым. Псалъэм и хьэ­тыркIэ, Назир гукIэ ищIэрт и адэ Куржы къыхуиIуэтэжа, 16-нэ лIэщIыгъуэм щегъэ­жьа лъэпкъ хъыбархэр, лIакъуэ жыгыр. Ахэр Назир жиIэжу и къуэ Ахъмэтхъан магнитофонкIэ иригъэтхауэ ехъумэ. Ахэри архив дэф­тэрхэри и тегъэщIапIэу Мамхэгъ Астемыр итхауэ щыта тхыгъэшхуэ «Адыгэ псалъэ» газетым (2005 гъэм мазаем и 5-м къыдэкIа №23-м - «БищIо лъэпкъым и къе­кIуэкIыкIам щыщ теп­лъэ­гъуэхэр») тетауэ щытащ. КъызытехъукIа цIыхухъу­хэм я цIэмрэ я гъащIэм и къекIуэкIыкIамрэ зэри­щIэм къыдэкIуэу, БищIохэ япхъухэри къыпхурибжэ­кIыфынут, я унагъуэ Iуэхуи къыбжиIэфынут. 
 Назир щIэх-щIэхыурэ ­чэнджэщакIуэ къыхуэкIуэрт лъэпкъым щыщхэри къуа­жэдэсхэри. ПсэлъэкIэ зы­щIэ цIыху губзыгъэр къыбгъэдыхьа зы цIыхуи зримыгъэщIэхъуным яужь итт, Iуэхур зыIутыр зыхигъэкIыу хуэщIэну псомкIэ дэмы­Iэ­пыкъуауэ етIысэхынутэкъым. Зи адэ-анэм ящIы­гъуу псэуа Ахъмэтхъан игу къызэригъэкIыжымкIэ, Назир куэдрэ и закъуэу пщIантIэм дэст хэгупсысыхьауэ. Тхьэм ищIэнт ар зыгъэгу­мэщIыр, ауэ, бынхэм зэ­рыхуагъэфащэмкIэ, щIэб­лэм и къэкIуэнум игъэпIейтеуэ арагъэнт. 
 Захуагъэмрэ пцIымрэ. Назир илъагъу хъуртэкъым «пцIы» псалъэр, пцIыупс хьэлыр зыхэлъхэм нэхъ икIэ щыIэуи къилъытэртэкъым. Зэ пцIы къыжезыIам е къигъэпцIэну яужь къихьам хуигъэгъункIэ Iэмал иIэ­тэкъым. «Уэ зы напэкъым уиIэр, тIу зыбохьэ…» жри­Iэфынут цIыхум и нэм щIэплъэу. Пэжырат абы и гъуазэр, цIыхум и жагъуэ хъунуми, пцIы имыупсмэ нэхъ къищтэнут. 
 Адыгэ хабзэмрэ нэ­мысымрэ. Адыгэ хабзэр зехьэныр, лъэпкъ хъугъуэ­фIыгъуэхэр хъумэныр мы­хьэнэ зимыIэж Iуэхуу зэхихынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Назир апхуэдэ псалъэ ­мы­шухэр къэзыпсэлъхэр ­игъэукIытэжыну хэт къудейтэкъым, атIэ яжриIэрт ­зэманкIэрэ тIэкIу-тIэкIуу адыгэм зэхуихьэса щэныр, хабзэр лъэпкъыр зэрыгушхуэу зэрыщытыр, адрейхэм дакъыхэзыгъэщ ­дахагъэу лIэщIыгъуэхэм пхырытхын зэрыхуейр. Езым хэлъым къыщы­мынэу, щIэблэр псалъэкIи IуэхукIи игъасэрт. ЛIыжьхэм щахэсым и деж Назир фIэфIт адыгэ уэрэдыжьхэр жиIэн, абыхэм я псалъэри  я тхыдэри фIыуэ ищIэрт. РадиокIэ уэрэдхэр къыщаткIэ щыуагъэхэр къигъуэ­тырт икIи и жагъуэ дыдэ ­хъурт мыпэжу къызэ­рап­сэлъыр. 
 Зи гугъу тщIы фIылъа­гъуныгъэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхат и унагъуэм, БищIо лъэпкъым, къызы­дэкIа жылэм, цIыхубэм. Абы жиIэрт: «ЯпэщIыкIэ унагъуэр, итIанэ - укъы­зыхэкIа лъэпкъыр, къы­кIэлъыкIуэу - къуажэр, адэIуэкIэ - адыгэхэм я щIыналъэр, итIанэ - Хэку иныр…» Пэж дыдэуи, зи унагъуэм пщIэ хуэзымы­щIым, Хэкури хуэгъэлъэпIэнукъым. 
 Назир хуэдэхэр, къы­щыгугъ псоми зыхуэзышииф цIыхухэр, закъуэтIа­къуэщ. И гъащIэ псом и кIыхьагъкIэ пхихащ а лъагъуныгъэр адыгэлI нэсым. 
 Куэдрэ сымэджа иужь, 1998 гъэм фокIадэм и ­25-м, и ныбжьыр илъэс 77-рэ ­хъууэ дунейм ехыжащ Назир. И щIэблэри зы­цIыхуу щытахэри абы хуэарэзыщ. 

ИСТЭПАН Залинэ. Сурэтым: БищIохэ Назиррэ Натусэрэ. 1990 гъэ

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


13.11.2018
12.11.2018
08.11.2018
07.11.2018