Литературэ

Къэбэрдей литературэм гушыIэмрэ ауанымрэ я лъабжьэр щызыгъэтIылъа тхакIуэ нэхъыжьхэм ящыщщ 1921 гъэм накъыгъэм и 15-м Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм къыщалъхуа Дудар Хьэутий. ТхакIуэу икIи журналист Iэзэу къыщIэкIа щIалэр 1944 гъэм радиокомитетым щылэжьэну ирагъэблагъэри, Налшык «ХъыбарыщIэхэр» къудамэм и редакторуи, иужькIэ редактор нэхъыщхьэм и къалэнхэр игъэзащIэуи 1947 гъэ пщIондэ лэжьат. 1947 - 1949 гъэхэм «Къэбэрдей пэж» (иужькIэ «Ленин гъуэгу», иджы «Адыгэ псалъэ») газетым и корреспондентуи ар щытащ.

Хъуэжэ и хъыбархэр щIэщыгъуэщ, щIагъыбзэкIэ гъэпсащ, гушыIи гупсыси щызэщIэлъщ. Iуэхугъуэ куэдым хэкIыпIэ къызэрымыкIуэхэр къыхуэзыгъуэт хъуэжэ псэлъэгъу къыхуэхъухэм яжриIэмрэ зэрадекIуэкIымрэ укъагъэуIэбжьу гъэщIэгъуэнщ. Хъыбархэм темызашэу къоджэ балигъхэри сабийхэри. Къеджэм и закъуэкъым, Хъуэжэ и хъыбархэм ирогушыIэ гуп зэхэтIысхьамэ, «Хъуэжэ и жыIауэ» жыIэкIэр дыщIагъуурэ, Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм топсэлъыхь. ЩIагъыбзэкIэ пIаскIуэ хъыбархэм ящыщщ зыбжанэ дыкъевгъаджэ. 
НАФIЭДЗ Данэ. 

Мы дунейм лъэпкъ куэд щопсэу. Дэтхэнэ зы лъэпкъми езым и IуэрыIуатэ фIыгъуэ иIэщ. IуэрыIуатэр ижь-ижьыж зэманым цIыхубэм, лъэпкъым къагупсыса Iуэхугъуэщ. Къалэн зэмылIэужьыгъуэхэр игъэзащIэу, зэмыфэгъу Iэджэу зэхэлъу лIэщIыгъуэ куэдкIэ къэгъуэгурыкIуащ ар. Абы и ныбжьыр лъэпкъым и ныбжьырагъэнущ. IуэрыIуатэ псалъэр езыр къызэрыригъажьэ «Iуэ» Iыхьэм лексикэ-семантикэ и лъэныкъуэкIэ къикIыр «жыIэ» мыхьэнэр аращ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, IуэрыIуатэм къикIыр жыIэрыIуатэщ.

Илъэс 205-рэ ипэкIэ дунейм къытехьа Бодлер Шарль мэлыжьыхьым и 9-р и махуэшхуэу щытащ. Адыгэбзэм кърагъэзэгъауэ тхыгъэ куэд зимыIэ франджы усакIуэм и гъащIэ гъэгум дроплъэж.  

ГУГЪУЭТ Заремэ.

* * *
Махуэр щхьэхри, пыкIащ и дыгъэм,
Сэ - уи нитIым къыщIиха гугъэм.
Пшэм зэхелъхьэ емышу нэщхъ,
Махуэ къэскIэ къешхынущ уэшх.

Уэшхыр щIылъэм тощащэ щыгъэу,
Уэшхыр йобжьэ хэпхыжа гугъэм.
ТкIуэпсу хъуар шэчыгъуейуэ зэщхьщ,
Гъатхэ уэшхым сигу зэрегъэшх.
14.05.2024.

* * *
Си гум хышхуэ щобауэ,
Сэ толъкъунхэм созауэ,
Жэщым пщIыхь хэIубауэ, 
Щхьэцым тхъугъэ хидзауэ,
Си гум хышхуэ щобауэ.

Курп лъагапIэхэм узэщIакIуэ икIи тхыдэ-хэкупсэ мыхьэнэ зиIэ «ТекIуэныгъэм и диктант» Iуэхугъуэр иджыблагъэ щекIуэкIащ.
Мы гъэм а жэрдэмыр къэхъугъитIым теухуащ: Хэку зауэшхуэр къызэрыхъейрэ илъэс 85-рэ зэрырикъумрэ Совет Союзым и Маршал Жуков Георгий къызэралъхурэ илъэси 130-рэ зэрыхъуамрэ. Апхуэдэу дзэ Iуэху хэхам хэт щIалэхэм ятеухуауэ жэрдэмым лэжьыгъэ щхьэхуи мы гъэм къыхалъхьащ.

Философскэ гупсысэ куукIэ гъэнщIащ IутIыж Борис и новеллэхэр. ГъащIэм упщIэ куэд къегъэув цIыхур зэрыщытын хуейм, ищIапхъэм, фIымрэ емрэ зэрызэхигъэкIыну щIыкIэм теухуауэ. Абыхэм я жэуапхэр хэплъагъуэнущ IутIыжым и IэдакъэщIэкIхэм. 

ЦIыхумрэ псэущхьэмрэ ныбжьэгъу пэж зэхуохъуф. Егъэлеяуэ зейм хуэпэжхэм ящыщщ хьэхэр. Унагъуэхьэхэр, щакIуэхьэхэр, мэлыхъуэхьэхэр… - езыхэм загъэлIэфынущ цIыхур ямыгъэщIэхъун щхьэкIэ. ЦIыхумрэ хьэмрэ я зэхуаку дэлъ пэжагъым теухуа тхыгъэхэр хэтщ адыгэ литературэм. Балигъри дихьэхрэ сабийми гъэщIэгъуэн щохъу ГЪУБЖОКЪУЭ Лиуан и «Къапхъэнрэ Борэнрэ» рассказыр. Ар хахуагъэ къызэрымыкIуэ къызыкъуэзыхыфа, мэл хъушэр дыгъужьым щызыхъума, сымаджэ хьэлъэри къезыгъэла хьэхэм - Къапхъэнрэ Борэнрэ - ятеухуащ. Езы тхыгъэм дыкъевгъаджэ.

ГЪУЭТ Синэ

Адыгэ литературэ, газет мы зэманым еджэр зэрымащIэ дыдэр къэплъытэмэ, фIыщIэ лей яхуэпщIу апхуэдэщ лъэпкъыбзэкIэ тхэ щIалэгъуалэм, курыт ныбжьым итхэм. Ди гуапэ зэрыхъущи, литературэм и гъуэгуанэм зэрыпищэм щыхьэт тохъуэ редакцэм къыIэрыхьэ мыпхуэдэ тхыгъэхэр. 
Ди гуапэу тыдодзэ Сихьэ Светланэ и рассказыр.