Щэнхабзэ

 Къэбэрдейр къыщежьахэм ящыщщ «Андемыркъан и уэрэдыр». Иджы абы къэбэрдей уэрэдкIэ деджэ хъунущ, сыту жыпIэмэ «Къэбэрдей» цIэр Андемыркъан и уэрэдым къыхощ: «КъэбэрдеищIым Андемыркъан щызоуэ» жеIэ уэрэдым.

Бахъшысэрей зекIуэм къикIыжа нэужь, Талъостэн лIэри абы и шынэхъыщIэ Беслъэн ПцIапцIэ теуващ. 1532 гъэм Беслъэн Астрахъан зекIуэр къызэригъэпэщащ. Абы кIуа шуудзэм Индыл и икIыпIэр къахуэзыхутар, куэдым зэрыжаIэмкIэ, Андемыркъанщ. Беслъэн и Астрахъан зекIуэм уэрэд траусыхьакъым, траусыхьами, ди деж къэсакъым.

ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым щIышылэм и 30-м фэеплъ пшыхь щекIуэкIащ. Ар къызэрагъэпэщащ УФ-м гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, КъБР-м и цӀыхубэ артист,  КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, адыгэ макъамэ гъуазджэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм ящыщ, этномузыковед телъыджэ, уэрэджыӀакӀуэ цӀэрыӀуэ Бэрэгъун Владимир къыщалъхуа махуэм ирихьэлIэу.

Лъэпкъ балладэм иIэ щхьэхуэныгъэхэм теухуа тхыгъэ купщIафIэ иIэщ филолологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат Къэжэр Иннэ. Абы и лэжьыгъэм щыщ зы Iыхьэ, тхакIуэхэу Къагъырмэс Борисрэ Бицу Анатолэрэ я IэдакъэщIэкIхэр и тегъэщIапIэу итхам фыщыдогъэгъуазэ.

«Балладэ жанрым и тхыдэ гъуэгуанэм уриплъэжмэ, къыжыIэн хуейщ псом япэу ар уэрэду (къызэрыфэ макъамэу) къызэрежьар. Арагъэнщ иджырей языныкъуэ лъэпкъ балладэхэм макъамэр образ хэха щIахуэхъур. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Къагъырмэс Борис «Паганини» зыфIища и балладэр.

Къэбэрдей тхыдэр къэзыIуэтэж тхыдэ-лIыхъужь уэрэдхэм я гъэпсыкIэм дытепсэлъыхьын и пэ къихуэу, щIыпIэм щыпсэуа адыгэхэм я тхыдэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэм кIэщIу датемыпсэлъыхьмэ, тхыдэ-лIыхъужь уэрэдхэр къызэрежьауэ щытар гурыIуэгъуэ хъунукъым.

СурэтыщI гъуазджэхэмкIэ музейм, Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэм, иджыблагъэ гъэлъэгъуэныгъэ гъэщIэгъуэн къыщызэIуахащ. Хэкум и ХъумакIуэхэм я махуэм ирихьэлIэу къызэрагъэпэща пэхуэщIэм къызэщIикъуащ музейм и гъэтIылъыгъэхэм ящыщу лъахэм и щыжакIуэхэм я нэгур къызытещ, я хахуагъэр къэзыгъэлъагъуэ, дунеймрэ гъащIэмрэ къазэрыщыхъу щIыкIэхэр къызытещ сурэтхэр.

Зэман жыжьэми къыщежьауэ, гупхэм ягъэзащIэу щытауэ, ди деж къахьэсауэ уэрэд гъэщIэгъуэнхэр диIэщ. Ахэр «Пщымэзытхьэ и уэрэдымрэ» «Даущджэрджий и уэрэдымрэщ». Шэч хэмылъу, «Пщымэзытхьэ и уэрэдыр» мажусий диным адыгэхэр щитам КъуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыпсэуа адыгэхэм я деж къыщежьащ. А зэман жыжьэм яIыгъа Iэщэ мыхьэнэншэхэмкIэ мэзым щIэт псэущхьэшхуэхэм япэлъэщыфыртэкъыми, гупу зэгухьэн хуейт. Абы щыгъуэми, я щакIуэ Iуэхур къаригъэхъулIэн щхьэкIэ Пщымэзытхьэ елъэIуу, еубзэу, ягъафIэу хуэусэн хуейт.

 Инджылыз тхакIуэм и IэдакъэщIэкI нэхъ цIэрыIуэхэм яз «Макбет» дыгъэгъазэм и кIэм еплъыкIэ гъэщIэгъуэнкIэ бгъэдыхьащ пщIэшхуэ зиIэ режиссёр Кончаловский Андрей. Моссоветым и цIэр зезыхьэ театрым къыщагъэлъэгъуа а трагедием хэта лIыхъужьхэм режиссёрым бгырыс фащэ ящитIэгъащ.  

ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым иджы­благъэ утыку кърихьащ Эдуардо де Филиппэ и пьесэм къытращIыкIа «Филуменэ Мартуранэ» спектаклыр. 

Лъэпкъым ижь лъандэрэ къыдэгъуэгурыкӀуэ уэрэдыжьхэр уахътыншэ зыщӀыр ахэр зытеухуа Ӏуэхугъуэхэм цӀыхухэр ягъэпӀейтейуэ, абыхэм я гурыгъу-гурыщӀэхэм пэжджэжу зэрыщытам и закъуэкъым. Ар щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу щытами, мыхьэнэшхуэ иӀэт уэрэдхэм я гъэпсыкӀэм, абыхэм я зэхэухуэнэкӀэм, псалъэхэр зэрызэхалъхьэ щӀыкӀэм. Уэрэдым и гъэпсыкӀэр къызэрыгуэкӀыу зэрыщытым къыхэкӀыу, гум иубыдэгъуафӀэ хъурт, жыӀэгъуэ къэс зэщхьэщыкӀыныгъэшхуэхэр яримыту. Аращ адыгэ ӀуэрыӀуатэхэм, ар дэнэ щӀыпӀэ щамытхыжами, вариант зэмылӀэужьыгъуэхэр иӀэми, къыумыцӀыхужын хуэдизу щӀызэтемыкӀыр.

Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, РСФСР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ КIыщокъуэ Алим дунейм щехыжа махуэм ирихьэлIэу, гъэ къэси хуэдэу, пэкIу щекIуэкIащ Налшык къалэ администрацэм и гупэм къит абы и фэеплъым деж. Зэхыхьэр къызэрагъэпэщащ усакIуэшхуэр дунейм зэрехыжрэ илъэс 25-рэ щрикъум ирихьэлIэу.

ПэкIур къызэIуихащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин. Абы и псалъэм къыхигъэщащ республикэм исхэм фIыуэ ялъэгъуа усакIуэшхуэр ягу къагъэкIыжыну гъэ къэси абы и фэеплъым къызэрекIуалIэр.