Тхыдэ

Мэкъуауэгъуэм цIыхум игъуэт гъэмахуэ гукъыдэжым къыдэкIуэ зэпытщ щхьэж и тхыдэм Хэку зауэшуэр къызэрыхэIэбауэ щыта Iэ щIыIэм епха гукъэкIыжхэр. Зы унагъуи ис хъункъым ди республикэми къэралми 22-нэ махуэм къыдэуша гухэщIыр щызэхамыщIауэ. 

 ЩIы хъурейм тет муслъымэну хъуам мы махуэхэм ягъэлъэпIащ ислъам диным нэхъ хэIэтыкIауэ къыщалъытэ Къурмэн Хьидыр. Хьиджрэ махуэгъэпсымкIэ гъэм и иужьрей мазэщ зулхьиджджэр, Къурмэныр абы и махуэ 10-нэщ. Къэнэжа махуэ 20-р дэкIмэ, илъэсыщIэм дытехьэнущ. КъыкIэлъыкIуэ мухьэррэм мазэм и 10-р IэшрыIщ. 

Дудар Хьэутий къызэралъхурэ илъэси 105-рэ ирокъу

«Адыгэ лъэпкъгъэкIуэд» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI Ричмонд Уолтер США-м и Калифорние штатым хыхьэ Лос-Анджелес къалэм щопсэу, Оксидентал колледж университетым Урысейм и тхыдэр щедж. Ди лъэпкъым ишэча гузэвэгъуэшхуэм и иужьрей илъэс нэхъ гуащIэхэр наIуэу къыщыгъэлъэгъуащ Уолтер и тхылъым.

Нобэ хуэдэ щыгъуэ махуэм дигу къигъэкІын хуейщ Урысей пащтыхьыгъуэм къыдищIылIа, цIыхугъэм къимытIасэ зауэ гущІэгъуншэр тщыгъупщэ зэрымыхъунур, лажьэ зимыIэ цIыхухэм хьэзабу ирагъэшэчар.
ЦIыхум нэхъ гузэвэгъуэ дыдэу и щхьэ кърикІуэфынур – лъэпкъгъэкIуэд зауэр – Урыс пащтыхьыгъуэм къыдищIылIат: ди лъахэр тфIигъэкIуэдащ, ди лъэпкъэгъухэр минищэ бжыгъэкIэ зауэм хэкIуэдащ, цIыху мелуаным нэблагъэр я хэку ирахури, Уэсмэн пащтыхьыгъуэм къыщыщІидзащ.

ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъа, зи анэдэльхубзэр нэгъэсауэ фIыуэ зыщIэу щыта Къэрмокъуэ Хьэмид тхыгъэ куэди зэридзэкIащ ди тхыдэм теухуауэ. Ахэм язщ Лондон къыщыдэкI «Таймс» газетым и корреспондент Лонгворт Джеймс 1837 гъэм Шэрджэсым къакIуэу адыгэхэм зы илъэсым щIигъукIэ яхэса нэужь, и гукъэкIыжхэр иту къыдигъэкIауэ щыта тхылъыр. 
Абы къыхэтха пычыгъуэщ адэкIэ фызыщыдгъэгъуэзэнур.
 Шэрджэс лIыкIуэхэр, урыс генералым деж кIуэн ипэ, ди хьэщIэщым къихьащ, тхылъым щIывгъунIа, жари. Тхьэмадэхэм ятхам щIыдгъужынIауэ къыттехуэртэкъым дэ. 

   Урыс зыплъыхьакIуэ, дзэм хэт географ, генерал-майор Венюков Михаил (I83I-I90I) «Кавказ гукъэкIыжхэр (I86I-I863 гъэхэр)» и фIэщыгъэу IэдакъэщIэкI иIэщ. ТхакIуэм и нэгум щIэкIахэр зэхэгъэжышхуэ хэмылъу и лэжьыгъэм къыщегъэлъагъуэ. «Адыгэхэм Хэкум къинэну Iэмал яIа?» - а упщIэм и жэуапри къелъыхъуэ Венюковым. 

КъухьэпIэ Кавказым и нэхъ псы нэхъ инхэм хабжэ Щхьэгуащэрэ Лабэ ЦIыкIурэ я псы къуэпсхэр зэхэзыгуэшыкI джабащхьэ екIуэкIым и аранэ нэхъ папцIапIэм метр 2486-рэ зи лъагагъэу къыхэщхьэхукI Ажэжьбэкъу бгыжь дыкъуакъуэмрэ абы и Iэхэлъахэмрэ туристхэм кIуапIэ зэрахуэхъурэ куэд щIащ.

Iуащхьэр я зэхуаку дэтщ Адыгэ Республикэм щежэх Щхьэгуащэ и псыхъуащхьэхэмкIэ дэс Гъуазэрыплъ (Гузериплъ) къуажэмрэ Лабэ ЦIыкIу и ныджащхьэхэмкIэ урысхэр щитIысыкIа Никитинэ жылэмрэ.

Мысыр шэрджэс пащтыхьхэм ятеухуауэ къыдэкIащ икIи къыдокI тхыгъэшхуэ­хэр, романхэр, повестхэр. Курыт лIэщIыгъуэм щыIа мамлюкхэм я къэралыгъуэм и лъэщагъым, и ехъулIэныгъэ инхэм тетхыхькIэрэ, КъуэкIыпIэм и щIэныгъэлI цIэрыIуэ­хэр, къэхутакIуэхэр, тхыдэм елэжьхэр, географхэр мызэ-мытIэу къытеувыIахэщ икIи къытоувыIэ Мысырымрэ (Египет) Сириемрэ мамлюкхэм щаIэщIэлъам псэуныгъэм, щэнхабзэм, гъуазджэм я лъэныкъуэкIэ абыхэм зыужьыныгъэ ин ягъуэтауэ зэрыщытам.

А цIэр зэрехьэ адыгэ лIакъуэхэм ящыщ зым. Бзэхэр зыдж щIэныгъэлIхэми зэрыжаIэу, еджэрыкъуейхэм къагъэщхьэпэр кIэмыргуей диалектым (псэлъэкIэм) и къудамэщ. 
IуэрыIуатэм зэрытригъащIэмкIэ, лIакъуэм фIащар абы зэгуэр къыдэгъуэгурыкIуа Еджэрыкъуэ лIы цIэрыIуэм и цIэм къытепщIыкIащ.  
Лъахэхутэхэм къызэрахутамкIэ, еджэрыкъуейхэр, 1849 гъэр къихьэху, ди зэманми къызэрыщIидзыжам ещхьу, Лабэ псым и сэмэгурабгъумкIэ Iусыгъащ, Урыс-Кавказ зауэм и къызэщIэплъэгъуэм къухьэпIэмкIэ щежэх Щхьэгуащэ псышхуэм и адрыщIымкIэ къыщыхута пэтми.