Астрофизикхэм уахэм къыщалъэгъуа къэщIыгъэхэм ящыщу я нэхъ шынагъуэ дыдэу мы зэманым къалъытэр квази-вагъуэкIэ зэджэхэрщ («квази» - латин псалъэщ, «ещхь» жыхуиIэщ).
Квазархэр, щазакъуэм и деж, я зэпрыупIэр куэдкIэ нэхъ цIыкIу пэтми, нурыбэу къапихым гуащIагъэ ин дыдэ зэрызэрахьэмкIэ адрей вагъуэхэм икъусыкъужкIэ къащхьэщыкI къэщIыгъэщ. Я къэунэхукIэ хъуари я зэхэлъыкIэри щIэныгъэлIхэм иджыри къыздэсым нэгъэсауэ яхузэхэгъэкIакъым. Аращ вагъуэ абрагъуэхэм ещхьу зэщIэлыдэхэм а пкъыгъуэхэм квази-вагъуэкIэ щIеджэри.
КъызэрымыкIуэу зэщIэцIууэ, нурыбэ телъыджащэ къызыпхив а къэщIыгъэхэм адрейхэм емыщхь нэщэнэ нэхъыщхьэ дыдэу яIэхэм ящыщщ ахэр, зэрытпыIудза и лъэныкъуэкIэ, жыжьащэ зэрыщыIэри. Квазархэм къаутIыпщ нэхур ди деж «къахьэсыным» илъэс мелард бжыгъэ токIуадэ. Ауэ щыхъукIи, зи нэхур дызэрыт лъэхъэнэм, гъуэгуанэшхуэ зэпрагъэчу, къэзыхьэсыфа квази-вагъуэхэм ящыщ зыбжанэр, уегупсыс зэрыхъунумкIэ, мы зэманым щыIэжкъым, е, нэхъ мащIэрауэ, я зэхэтыкIэ-щыIэкIэм зэребгъэщхьын щымыIэжу захъуэжащ.
Астрофизикхэм къызэрылъытэмкIэ, квазархэр апхуэдизу зэщIэзыгъэнахуэр уакIэлъыплъ пэтми къыпхуэмылъагъуну, я кIуэцIым зыщызыгъэпщкIуа, гъунэгъу зыхуэзыщI дэтхэнэри думпу зыгъэкIуэд, зыщIэзылъафэ «мащэ кIыфIхэрщ». И Iэгъуэблагъэм щызэхуихьэсу, къыщыхута дэтхэнэми хуабжьагъэшхуэ яритрэ щызэжьэхигъэуэжкIэ, абыхэм я зэхуакум, зэрыгурыIуэгъуэщи, «хъуаскIэ» ин дыдэхэр, уаIуплъэ къудейкIи шынагъуэхэр къыдэмылыдыкIынри Iэмал зимыIэщ.
Квазар защIэу зэщIэгъэуIуа «Huge-LQG» гупышхуэм и зэпрыупIэр, нэхум зэрызидз псынщIагъэкIэ къэдбжмэ, илъэс меларди 4-м нызэрохьэс.
АтIэми, астрофизикхэм къызэрахутамкIэ, квазархэм ящыщу нэхъ IупщI дыдэу зэщIэцIууэри псынщIащэу нэхъри нэхъ иныж зызыщIри «J0529-4351» цIэр зытрагъэIукIарщ. Мыбы и кIуэцIым зи хьэлъагъэр къызэрымыкIуэ мащэ кIыфI абрагъуэ, зы махуэм техуэу ди Дыгъэм хуэдиз зыщIэзылъафэ итщ. Абы къыхэкIыуи ар мы зэманым, астрономхэм къызэралъытэмкIэ, хьэршым нэхъ нурыбэ ин дыдэ къызыхэзыутIыпщыкIхэм ящыщщ.
«Huge-LQG» гупышхуэм и гугъу тщIымэ, ар зэхэтщ квазар къызэрыгуэкI 73-уэ.
«J0529-4351» цIэр зытрагъэIукIар нурыбэу къыпихымкIэ ди Дыгъэм нэхърэ триллион 500-кIэ нэхъ гуащIэщ.
«TON 6I8» квазарыр иныщэу зэрызэщIэцIууэм къинэмыщIа, къахута псоми къахэщу, радио хысыдж нэхъ лъэщ дыдэхэр къызыхэзутIыпщыкIщ. Абы и кум итщ ди Дыгъэм къишэчым нэхърэ, уегупсысми уи фIэщ мыхъуну, хуэдэ мелард 66-кIэ нэхъ хьэлъэ мащэ кIыфIыр.
ЩIэныгъэлIхэм зи гугъу ящI къэщIыгъэхэм ящыщу нэхъ ин дыдэхэм халъытащ «S5-0014+81» нагъыщэр зратари. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, абы илъэс мелард 12-м нэблагъэ и ныбжьщ. И кIуэцIым зыщызыгъэпщкIуа «мащэ кIыфIым» ди Дыгъэм къишэчым нэхърэ хуэдэ мелард 40-кIэ нэхъыбэ и хьэлъагъщ! ФIэщщIыгъуейми, S5-0014+81 квазарым и кIуэцIым зыщызыудыгъуа «мащэ кIыфIым» зы илъэсым къриубыдэу, псори зэхэту, ди Дыгъэм и хьэлъагъым елъытауэ мини 4-кIэ нэхъыбэ къэзышэчын пкъыгъуэхэр (дэнэ кърихми) зыщIелъэфэфыр.
Астрофизикхэм зэрыжаIэмкIэ, зы щIыпIэм щызэхуэхьэса къэщIыгъэхэм я дежкIэ къедбжэкIа бжыгъэхэр къызэрымыкIуэу иныIуэщ. Нэхъыщхьэжыр аращи, зи гугъу тщIы квазархэм ящыщ дэтхэнэми зэгуэр (ар иджыщ щалъэгъури) къызыпхилыгъукIауэ щыта нурым и зэщIэнэхуэкIэр, я нэхъ мащIэрауэ, вагъуэ «къызэрыгуэкI» триллион 300-м зэхэту къадзым хуэдизщ е, нэгъуэщIу жытIэмэ, ди Шыхулъагъуэм зэрыщыту къыпкърыкI нэхум нэхърэ мин 25-кIэ нэхъыбэщ!
