ХХ лIэщIыгъуэм и 20–30 гъэхэм политикэ залымыгъэм и лей къызытехьа тхакIуэхэр

(ЕтIуанэ Iыхьэ)

Пщынокъуэ Абдул Къанщауэ и къуэр 1907 гъэм Куба къуажэм къыщалъхуащ. Къуажэ школымрэ Налшык дэта ЛУГ-мрэ къиуха нэужь 1933 гъэм БзэщIэныгъэхэмкIэ Москва дэта щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и аспирантурэм щIэтIысхьащ. Ар зэхуащIыжын хуей щыхъум, Лъэпкъ IуэхухэмкIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым зригъэдзыжащ. Налшык къигъэзэжа нэужь, 1934–1937 гъэхэм ар Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым щылэжьащ.

1937 гъэм мазаем и 9-м НКВД-м игъэтIысащ, «революцэм и бий троцкист-зиновьевскэ щIэпхъаджащIэ гупым хэту, советхэм яхуэгъэзауэ лэжьыгъэ мыхъумыщIэхэр иригъэкIуэкIыу» пцIы къытралъхьэри икIи и судыр укIкIэ ящIащ. 1957 гъэм бадзэуэгъуэм и 27-м СССР-м и Суд Нэхъыщхьэм и дзэ коллегием и унафэкIэ Пщынокъуэ коллегием и унафэк1э Пщынолъуэ Абдул Къанщауэ и къуэр хей ящIыжащ.

Пщынокъуэ МэчрэIил ЛIыкIэщI и къуэр 1898 гъэм Къундетей (Шэджэм Езанэ) къуажэм къыщалъхуащ. 1914–1916 гъэхэм Бахъсэн дэта мыдрисэм щеджащ. 19I8 гъэм Къатхъэн Назир и шэрихьэт полкым хэтащ, егъэджакIуэу къуажэ школым щылэжьащ. ИужькIэ чырбыш заводым и директору, Налшык автоуправленэм и контролеру, Шэджэм щызэхэт колхозым и клубым и унафэщIу щытащ. 1937 гъэм мазаем и 26-м НКВД-м игъэтIысри, а махуэ дыдэм и судыр укIкIэ ящIащ. 1957 гъэм накъыгъэм и 9-м къуаншагъэ бгъэдэмылъу къилъытэри, СССР-м и Суд Нэхъыщхьэм и дзэ коллегием Пщынокъуэ МэчрэIил ЛIыкIэщI и къуэр хей ищIыжащ.

ШэкIыхьэщIэ Пщыкъан Дзадзу и къуэр 1898 гъэм Абей (Урожайнэ) къуажэм къыщалъхуащ. Октябрь революцэм ипэкIэ къуажэ мыдрисэм щеджащ. 1922 гъэм Налшык егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэр къыщииухри, Курп Ищхъэрэ къуажэм анэдэлъхубзэр щригъэджащ. ИужькIэ ЛУГ-м и совпартшколыр къиухри, ЛУГ-м и рабфакымрэ педтехникумымрэ я егъэджакIуэу лэжьащ. 1937 гъэм щIышылэм и 3-м илъэсипщI къытралъхьэри ягъэтIысат, ауэ а унафэр укIкIэ зэрахъуэкIыжащ.

1957 гъэм щIышылэм и 9-м къуаншагъэ гуэри бгъэдэмылъу зэрыщытым къыхэкIыу СССР-м и Суд Нэхъыщхьэм и дзэ коллегием ШэкIыхьэщIэ Пщыкъан Дзадзу и къуэр хей ищIыжащ.

ЩакIуэ Талъостэн Исхьэкъ и къуэр I890 гъэм Къундетей (Шэджэм къ.) къыщалъхуащ. 19I8 гъэм Дзэ Плъыжьым хыхьэри, къулыкъу ищIащ Граждан зауэр иухыху. 1920–1923 гъэхэм Налшык къыщызэIуаха егъэджакIуэ курсхэм щеджащ. 1924 гъэм Тэн Iут Ростов журналистхэр щагъэхьэзыр курсхэр къыщиухри, Налшык къигъэзэжащ икIи «Ленин гъуэгу» газетым и редакцэм щылэжьащ. 1930 гъэм Ленинград кIуэри, кооперативхэм я унафэщIхэр щагъэхьэзыр курсхэр къиухащ, къигъэзэжри Къэбэрдей-Балъкъэр потребсоюзым кадрхэмкIэ и къудамэм и унафэщI къулыкъур ирихьэкIащ. 1932 гъэм щыщIэдзауэ 1937 гъэ пщIондэ ЩакIуэр Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэм щылэжьащ. 1937 гъэм пцIы къытралъхьэри ягъэтIысащ икIи 194I гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм нэс ЩакIуэр Магадан НКВД-м и лъэхъуэщым исащ. Хуит къэхъужа нэужь хэкум къигъэзэжащ. Хэку зауэшхуэм щыгъуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрыр нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм щаубыдам, фашистхэм ядэлэжьэн имыдэу, ар нэмыцэхэм хьэпсым ирадзауэ щытащ, ауэ абы къикIуэсыкIыжын хузэфIэкIащ. Республикэр хуит къыщащIыжым, типографием кIуэжри и лэжьыгъэм пэрыувэжащ. 1943 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм ЩакIуэр етIуанэу ягъэтIысри, 1949 гъэ пщIондэ Къэзан МГБ-м и лъэхъуэщым исащ. Абы сымаджэ хьэлъэ щыхъуауэ къикIыжащ икIи илъэсипщIкIэ пIэхэнэу, Iэрызехьэу щытащ.

1956 гъэм накъыгъэм и 30-м СССР-м и Суд Нэхъыщхьэм и дзэ коллегием и унафэкIэ ЩакIуэ Талъостэн Исхьэкъ и къуэр 1937, 1943 гъэхэм щIагъэтIысын щхьэусыгъуэ лъэпкъ щымыIауэ къилъытэри хей ищIыжащ, зыхэта Коммунист партми, ТхакIуэхэм я союзми хагъэхьэжащ.

ЩакIуэ Талъостэн Исхьэкъ и къуэр 1972 гъэм и шыщхьэуIу мазэм дунейм ехыжащ.

ЩэрэлIокъуэ Талъустэн Алихъан и къуэр 1884 гъэм Дыгъужьыкъуей (Аушыджэр) къуажэм къыщалъхуащ. И адэ Алихъан Мыхьэмэт и къуэр адыгэ лIакъуэлIэшхэм ящыщт. Талъустэн Налшыки Бытырбыхуи реальнэ училищэ къыщиухащ. 19I6 гъэм Бытырбыху университетыр къиухащ. 1927 гъэм Налшык егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсхэр къиухри, ЛУГ-м егъэджакIуэу щылэжьащ. 1921–1923 гъэхэм ар егъэджакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и казначейуэ, 1922–1930 гъэхэм Облрабпросым и ревкомиссэм и унафэщIу щытащ, 1927–1929 гъэхэм ЛУГ-м и егъэджакIуэу лэжьащ. 1935 - 1937 гъэхэм ЩэрэлIокъуэм адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ Налшык и 2-нэ школым, Пионерхэм я унэм, ЛУГ-м и педтехникумым щригъэджащ. СССР-м IэщэкIэ ЗэщIэузэда и Къарухэм зэран хуэхъу контрреволюционнэ къыхуеджэныгъэ цIыхубэм ядригъэкIуэкIыу къалъытэри, ЩэрэлIокъуэ Талъустэн 1937 гъэм шыщхьэуIум и 23-м укIкIэ и судыр ящIащ.

1960 гъэм шыщхьэуIум и 31-м ЩэрэлIокъуэ Талъустэн Алихъан и къуэр КъБАССР-м и Суд Нэхъыщхьэм и Президиумым хей ищIыжащ.