Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым II Ипщэ щIыналъэ хэгъэгухэм я щIэнIуатэ иджыблагъэ щекIуэкIащ. «ЩIыналъэм хыхьэ хэгъэгухэр, университетхэр, жылагъуэхэр экономикэрэ хабзэ IуэхухэмкIэ зэрызэдэлэжьэнумрэ къэрал унафэр зэрырагъэфIэкIуэнумрэ: щыIэкIэщIэр, бгъэдыхьэкIэщIэхэр, еплъыкIэщIэхэр» фIэщыгъэр зыгъуэта щIэнIуатэр VIII Мэзкуу экономикэ зэхуэсым и утыку хъуащ, зытеухуауэ щытари дунейм къыщекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм япкъ иткIэ стратегие мыхьэнэ зиIэ экономикэ Iуэхугъуэхэр зэфIэхынымрэ Урысейм и технологие щхьэхуитыныгъэр хъума хъун папщIэ щIапхъэхэмрэщ.
КъБКъУ-м цIыхухэм я хуитыныгъэмкIэ, экономикэмрэ финанс хуэIухуэщIэхэмкIэ и къудамэмрэ менеджментым, туризмэм, хьэщIагъэм епха IуэхугъуэхэмкIэ и къудамэмрэ зэгъусэу къызэрагъэпэща щIэнIуатэм кърихьэлIащ къэралым и щIыпIэ куэдым щыщ щIэныгъэлIхэр, къулыкъущIэхэр, хьэрычэтщIакIуэхэр, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я лIыкIуэхэр. ЗэIущIэм къиIэта Iуэхугъуэхэр щIыналъэхэм унафэ щызезыхьэхэр, университетхэр, IэщIагъэрылажьэ зэгухьэныгъэхэр зэлъэIэс, я гупсысэхэмкIэ зэдагуашэ къудейм къыщымыувыIэу, къыхалъхьэ пэхуэщIэхэмрэ программэ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ лъэныкъуэхэр псори зэрыхэтыфынум, щхьэж и гупсысэкIэрэ и Iуэху еплъыкIэрэ абдеж къызэрыщыхилъхьэфынум тещIыхьат.
Зэхуэсым щIидзэным ипэ къихуэу, къызэхуэсахэр зы дакъикъэкIэ Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и член-корреспондент, совет икIи урысей экономист цIэрыIуэ Клейнер Георгий хуэщыгъуащ. Езы щIэнIуатэр щIэныгъэлIым и ныбжьыр илъэс 80 зэрырикъум ирырагъэхьэлIэну я гугъат жэрдэмщIакIуэхэм, ауэ хунэсакъым. Клейнер Георгий и къалэмыпэ къыщIэкIа лэжьыгъэхэр иужьрей илъэс тIощIырыпщIым къэралым щекIуэкIа, экономикэ унэтIыныгъэ зиIа щIэнIуатэ куэдым щIэныпхъэ лъабжьэ яхуэхъуат, абы и гупсысэхэм яIэ методологие къарум и фIыгъэкIэ къэхутэныгъэ Iэджэ ирагъэкIуэкIат. Ар жыджэру ядэлэжьащ щыхьэрышхуэм дэт университетхэм къищынэмыщIауэ, щIыналъэхэм щыIэ еджапIэ нэхъыщхьэхэми. КъБКъУ-ри абыхэм ящыщщ.
Абы иужькIэ хьэщIэхэм фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ КъБКъУ-м и ректорым и къалэнхэр зыгъэзащIэ ГъукIэпщокъуэ Мурат. Абы и псалъэм къыхэщащ зызыхъуэж дунейм пэлъэщыну къарууэ щIэныгъэм фIэкIа зыри зэрыщымыIэр, ар абыхэм япэджэж къудейм къыщымыувыIэу, ипэ зэрищыфынуми, щыIэныгъэм и лъэныкъуэ куэдым заужьын папщIэ, къэгъэунэхупхъэ бгъэдыхьэкIэщIэхэр зэрызэхилъхьэфынуми нэхъ тригъэщIащ.
– Хабзэ пыухыкIарэ унафэ ткIийм тету къэралыр зепхьэныр къызэрымыкIуэу мащIэщ, абыхэм экономикэ тегъэщIапIэ лъэщ ямыIэмэ. ЦIыхум и хуитыныгъэми щхьэхуитыныгъэми экономикэ лъабжьэ щамыгъуэтым деж, сыт хуэдэ лэжьыгъэри пщIэншэщ, псалъэ къызэрыкIуэщ. Ди щIэныгъэ дунейм и пащхьэ къалэн зэмыщхь куэд къоувэ, абыхэм я зэпкърыхыкIэ хъум жылагъуэми къэралми я зыужьыныгъэр IэджэкIэ елъытауэ. Абыхэм ящыщщ, псалъэм и хьэтыркIэ, жылагъуэм щыщ гуп щхьэхуэхэм я зэхуаку дэлъ зэхущытыкIэхэм зэрызаужь щIыкIэмрэ ахэр къызэрыунэху Iэмалхэмрэ щIэныгъэм иджын хуейуэ къызэрыпэщылъыр, ауэ къихутэ Iуэхугъуэхэми а зэпыщIэныгъэхэр зэрегъэфIэкIуапхъэ хэкIыпIэхэри утыкум кърихьэн хуейуэ къалэн зэриIэр. Иджырей университетыр еджэныгъэ Iуэхутхьэбзэхэр зыт IуэхущIапIэу къэнэжынкIэ Iэмал иIэкъым. Абы и пщэрылъщ зыхуригъаджэ Iуэхугъуэхэмрэ ярит IэщIагъэхэмрэ хэлъынкIэ хъуну мыхьэнэм щIалэгъуалэр иригъэгупсысыну, абыхэм я практикэ къарум хэзыгъахъуэ зыужьыпIэхэр къыхуагъуэту жэрдэмщIакIуэ ищIыну, жылагъуэр зыхуэныкъуэ IэнатIэхэр зыхуэдэр ипэ къихуэу зригъащIэрэ абы щIэупщIэ ямыгъуэт щIыкIэ гупсэхуу зэреджэн программэхэри ахэр зэрагъэзэщIапхъэ пэхуэщIэхэри зэхилъхьэну. Ди щыIэныгъэр зэрыщыткIэ экономикэм тещIыхьащи, стратегие гупсысэ Iуэхум хэплъхьэнумэ, абыкIэ щыщIагъэ щыIэхэр гъэкIуэдыныр, цIыхубэм я зэIузэпэщагъыр къызэгъэпэщыныр Iэмалыншагъэщ, аращ зытелэжьапхъэр къэрал къулыкъущIапIэхэри, университетхэри, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэри. Си гугъэщ мы щIэнIуатэм и къалэнхэр къыхэзгъэща Iуэхугъуэхэм ятеухуауэ екIуу игъэзэщIэну, кIуэрабгъу зиIэ унафэхэр къихьыну, – жиIащ ГъукIэпщокъуэ Мурат.
КъБКъУ-м цIыхум и хуитыныгъэмкIэ, экономикэмрэ финанс хуэIухуэщIэхэмкIэ и къудамэм и унафэщI Мэшыкъуэ Еленэ и къэпсэлъэныгъэм гулъытэ хэха нэхъыбэу зыхуищIар зэIущIэм и практикэ мыхьэнэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэухэм зэрызыхащIэну щIыкIэрщ.
– Илъэситху ипэкIэ узэIэбэкIыжмэ, цIыху зыбжанэрэ къару мащIэкIэ къыхэтлъхьауэ щыта мы щIэнIуатэм мыпхуэдэу зиубгъунуи, къэтIэт Iуэхугъуэхэм епхауэ къэралым ис IэщIагъэрылажьэхэмрэ къулыкъущIэхэмрэ къыткъуэувэнуи дигу къэкIакъым. Псы цIыкIуурэ зэхэмылъэдэжар псышхуэ хъуркъым, жыхуаIэр арагъэнущ адыгэхэм. Иджы КъБКъУ-м и институтитIым я гуащIэ зыхалъхьэри, студентхэри, профессорхэри, хьэрычэтыщIэхэри щызэIущIэ, жылагъуэм дежкIэ мыхьэнэ зиIэ экономикэ Iуэхугъуэхэр къыщыхалъхьэ щIыпIэ къызэрагъэпэщащ. Дэ тхузэфIэкIащ ди пащхьэ къиувэ зэIумыбзхэм къызэрыгуэкIыу дытепсэлъыхьрэ дызэхэмыкIыжу, зи гугъу тщIахэр къызэщIэзыкъуэж тхылъхэр дгъэхьэзыррэ ахэр зи пщэ дэплъхьэ хъун къулыкъущIапIэхэм деж едгъэхьыжу лэжьыгъэр зэтедублэн. Ерыщагъ гуэри тхэлъауэ къыщIэкIынущ, жэуапыншэ дыщыхъу къыхэкIми, детIысэхакъым, ди щIыналъэм и зыужьыныгъэм ехьэлIауэ жыпхъэ пыухыкIам иту гупсысэ нахуэхэр утыку къизыхьэфын дэр фIэкIа зэрыщымыIэр хьэкъ зыщытщIыжри, къытпэджэжыхункIэ дувыIакъым. Арыххэуи, ди еджапIэм хузэфIэкIащ министерствэхэмрэ къулыкъущIапIэхэмрэ яхудиIэ пыщIэныгъэр практикэ зэхущытыкIэхэм хуэдгъэкIуэн. Дэ нобэкIэ дытопсэлъыхь, псалъэм и хьэтыркIэ, Iуащхьэмахуэ лъапэ щекIуэкI туризм Iуэхугъуэхэр зэрегъэфIэкIуапхъэм, абы и гъунапкъэхэр зэлъыIугъэкIуэтауэ Тырныауз къалэр зэрыхегъэубыдапхъэм, ХьэтIохъущокъуэм и жыг хадэм и зыужьыкIэ хъунум, щэнхабзэ центрхэр къызэрызэIухыпхъэм, хьэрычэтыщIэ IэнатIэхэм къагъэхъаржэ фейдэм и фIагъыр зэрыщIыналъэу екIын хуэдэу, унэтIыныгъэ щхьэхуэхэр зэрызэблэгъэкIыпхъэм, нэгъуэщI Iэджэми. Къалэным кIэ иIэкъым, ар гъащIэм дэтхэнэми хьэкъ щищIа пэжщ. Зы IэнатIэ ущыпэрытым деж, абы е къытыбогъэзэж, е щIэ гуэр хыболъхьэри, адэкIэ уокIуатэ, ауэ дапщэщи абы зы гъэщIэгъуэн гуэр хыболъагъуэ, зэхуэхьэса хъуа нэужь, пэхуэщIэ телъыджэхэр къыхэкIыжу. Зым игу зытемыхуэм адрейм и гупсысэрэ акъылкIэ и гуащIэр къыхилъхьэурэ ди щIыналъэм щыпсэухэм я гур къыдэзышеин жэрдэм зыбжанэ къыхэтлъхьэфащи, дыхущIэкъунущ а гъуэгум дызэрытемыкIынум, адэкIи Iэмалхэр къызэрытлъыхъуэнум, – жиIащ Мэшыкъуэ Еленэ.
ЗэIущIэм и кIуэцIкIэ гулъытэ хэха хуащIащ экономикэм епха Iуэхугъуэхэр къэрал хабзэхэм зэрызэрагъакIуэ щIыкIэхэми. Апхуэдэу УФ-м Монополием пэщIэтынымкIэ и къэрал къулыкъущIапIэм КъБР-м щиIэ щIыналъэ къудамэм и унафэщI Къумахуэ Аннэ къыхигъэщащ экономикэ гъащIэмрэ къэрал хабзэхэмрэ зэпэщIэмыувэу зэдекIуэкIынымкIэ университетхэм я фIагъышхуэ къызэрыкIуэри, абыхэм къыхалъхьа гупсысэхэм щытыкIэм хэлъ щыщIэныгъэ зыбжани зэрагъэкIуэдари.
– ПсалъэкIэ къэIуэтэгъуейщ къэрал къулыкъущIапIэхэр, хьэрычэтыщIэ IэнатIэхэр, щIэныгъэ дунейр зэдэлэжьэным теухуауэ университетхэм яхузэфIэкIыр зыхуэдэр. Ди нэкIэ долъагъу зи гугъу сщIахэм я зэхущытыкIэхэр зыубзыху хабзэ мардэхэми, ахэр зэтезыгъэувэ экономикэ лъабжьэми, а псор жылагъуэ гъащIэм хэухуэна зэрыхъу щIыкIэхэми зэрызахъуэжыр. Мыпхуэдэ зэIущIэхэм къыщекIуэкI псалъэмакъ купщIафIэхэм я къарум хуэдэу зы интеллект IэрыщIми зэримыIэр фи фIэщ фщIы. Дызэпсэлъэным, ди гупсысэхэр зэхуэтIуэтэным апхуэдизкIэ дыхуэныкъуэщ, ауэ дызэпэIэщIэщи, дызэщыупэным дынэсащ. Университетыр зыми емыпхауэ зы щIыпIэ щхьэхуитщи, зэманым ди пащхьэ къригъэувэ упщIэ хьэлъэ куэдым я жэуапыр зэгъэпэщауэ къыщыдгъуэтыфынущ, лъэныкъуэхэр дыщIызэтемыхуэ Iуэхугъуэ гуэрхэмкIи дызэгуригъэIуэфынущ. Мыбдежщ, щIэныгъэмрэ практикэмрэ я зэхэкIыпIэхэм деж, цIыхухэм иужькIэ нэрылъагъу ящыхъужыну унафэ узыншэхэр къыщахьынур. Си щхьэкIэ къабыл сощI мыпхуэдэ щIэнIуатэхэр, сыту жыпIэмэ мызэ-мытIэу абы кърикIуэ щхьэпэхэр ди лэжьыгъэм хэтлъхьэурэ ди къалэн куэд дгъэзэщIа хъуащ, – жиIащ Къумахуэ Аннэ.
II Ипщэ щIыналъэ хэгъэгухэм я щIэнIуатэм ипкъ иткIэ экономикэм, цIыхум и хуитыныгъэм, менеджментым, туризмэм, хьэщIагъэм епха Iуэхугъуэхэм тещIыхьа къудамэ щхьэхуэхэм лэжьыгъэхэр ирагъэкIуэкIащ. Къэпсэлъэныгъэхэр трагъэщIащ туризм IэнатIэм цIыхум щиубыд увыпIэр зэрыиным, абы и пщIэр къелъэхъшэхынкIэ Iэмал зэримыIэм, тепсэлъыхьащ интеллект IэрыщIым и жьауэр къэрал унафэр зэрызэрагъакIуэ щIыкIэм зэрытридзэм, щIыналъэхэр зэдэлэжьэн зэрыхуейм, нэгъуэщI куэдми.
ЩIэнIуатэм къыщекIуэкIа Iуэхугъуэхэмрэ къэпсэлъэныгъэхэмрэ къызэщIакъуэжу и кIэм зы тхылъ ягъэхьэзырынущ, ар Ипщэ икIи Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэхэм хыхьэ хэгъэгухэм я къэрал къулыкъущIапIэхэм хузэбграгъэхынущ.
