Урыс зыплъыхьакIуэ, дзэм хэт географ, генерал-майор Венюков Михаил (I83I-I90I) «Кавказ гукъэкIыжхэр (I86I-I863 гъэхэр)» и фIэщыгъэу IэдакъэщIэкI иIэщ. ТхакIуэм и нэгум щIэкIахэр зэхэгъэжышхуэ хэмылъу и лэжьыгъэм къыщегъэлъагъуэ. «Адыгэхэм Хэкум къинэну Iэмал яIа?» - а упщIэм и жэуапри къелъыхъуэ Венюковым.
Тхыдэр зыджа псоми зэращIэщи, Урысейм 186I гъэм пщылI мэкъумэшыщIэхэр хуит щащIауэ щытащ. Ауэ хуит ящIа щхьэкIэ, абыхэм щIыуэ иратышхуэ щыIэтэкъым, къалэми шыгузехуэу фIэкIа щылэжьэфынутэкъыми, шхын щхьэкIэ зэтелIэхэр куэд дыдэ хъурт. Венюковым зэрыжиIэмкIэ, хуит ящIыжагъащIэ мэкъумэшыщIэхэр хэхъуэшхуэкIэ къагъэгугъэурэ Кавказым зэрагъэIэпхъуэнум хуагъэхьэзырын щIадзат адыгэхэр я Хэкум ирахуну унафэ къыщащта лъэхъэнэм. «Къэзакъыу зебгъэтхрэ Кавказым укIуэмэ, щIырэ ахъшэрэ къуатыныр пэж?» - жиIэу къеупщIа цIыхухэр зэрыщыIэм щытопсэлъыхьыж Венюковыр и тхылъым.
«Адыгэхэм я натIэ хъунур яубзыхуакIэт: уэсыр зэрытекIыу, ахэр Щхьэгуащэ зэпрыкIын хуейт, игъащIэ лъандэм зытеса щIыхэр дэ дгъэIэпхъуэхэм къыхуагъанэу, - етх Венюковым. - Удзыпэр къызэрыхэжу, Воронеж, Тамбов, Рязань, Курск, Дон, къинэмыщI областхэм цIыху минхэр къикIынурэ, Псыжь Iуфэм къэIэпхъуэнут. Зыгуэр хащIыкIыу пIэрэт а Iуэхум бгырысхэм? СщIэркъым. Ауэ урыс станицэхэр щIэдухуэр, дауи, ахэр нэщIу къэдгъэнэн щхьэкIэтэкъым. Урыс быдапIэхэм ящIыIужкIэ, къуажэщIэхэр зэрагъэувыр зылъагъу бгырысхэр арагъэнщ I86I гъэм и шыщхьэуIум Кавказым къэкIуа Зи ЩIыхьыр Ин императорым хуагъэзэну ерыщу щIэлъэIуар».
Венюковым и щIэджыкIакIуэр къегъэгугъэ «куэд зыщымыгъуазэ гуэрым и гугъу имыщIу зэрыхуэмышэчынумкIэ». ИкIи иримыхьэкIыу жеIэ граф Евдокимов Николай нэмыщIамэ, адыгэхэм я Хэкум къинэну Iэмал зэраIар.
«Пащтыхьыр Кавказым къыщыкIуам щыгъуэ, ар занщIэу арэзы хъуат адыгэхэм я пашэхэр иригъэблэгъэну, я гукъыдэжхэр къыжраIэн хуэдэу. А зэманым пащтыхь тетыгъуэм иджыри унафэ пыухыкIа къищтатэкъым бгырысхэр я щIым ирагъэIэпхъукIыным теухуауэ. Я щIыналъэм гъуэгухэр щыкIуэцIрашрэ быдапIэхэр ирагъэувэмэ, абдежым къыщыувыIэнкIи хъунут. I87I гъэм къыдэкIа «Александр ЕтIуанэм унафэр зэрызэрихьа щIыкIэр» дэфтэрым къызэрыхэщымкIэ, а иужьрей хэкIыпIэрт нэхъ зызыхуагъэхьэзырыр. «Бгырысхэр я Хэкумрэ зыщагъэпщкIу щIыпIэхэмрэ ипхуным цIыхушхуэ зэрыхэкIуэдэнум, а Iуэхур езыр гущIэгъуншагъэу зэрыщытым къыхэкIыу, апхуэдэ унафэм утегушхуэну гугъущ… Зи ЩIыхьыр Иныр бгырыс лIыкIуэхэм щахуэзам щыгъуэ, я хабзэхэри, я мылъкури къахуигъэнэну, къалэн тралъхьэхэм дэчых ящыхуищIыну, дзэм папщIэ къыIаха ящIхэм я пIэкIэ нэхъыбэж яритыну къигъэгугъат, езыхэм гъэру яубыда урысхэмрэ я деж щтапIэ щихьэжахэмрэ къаутIыпщыж къудеймэ. Сыт хуэдэ жэуап-тIэ къратар къагъэкIуа нэхъыжьхэм? ЕтIуанэ махуэм ахэр аргуэру лъэIуакIуэ къакIуэхэри, «икIэщIыпIэкIэ урысыдзэр Псыжьрэ Лабэ адрыщIкIэрэ ирашыжыну, я быдапIэхэр якъутэжыну къыпаубыдащ».
Мы дэфтэрым псори пэжу къыщыIуэтэжащ, ауэ къэхъуар зытхыжам имыщIэ гуэри хэлъащ а Iуэхум, сэ абы и гугъу сщIынущ. Императорыр бгырыс лIыкIуэхэм гуапэу яIущIа нэужь, Евдокимовыр егъэлеяуэ къэгузэващ бгырысхэм императорым яжриIар ядэу, Урысейм и «жьауэм щIэту» я Хэкум къинэжынкIэ. Ар абы къигъэхъункIэ Iэмал иIэтэкъым, зы бгырыс къэмынэу щIыналъэм ирихуну мурад ищIакIэт. Азиатхэр (зи гугъу ищIыр адыгэхэрщ – Ч. М.) зэрыжыIэзыфIэщыр ищIэрти, Евдокимовым адыгэхэм я деж жэщым езым къыхуэжыIэщIэ полковник Абдурэхьман яхуигъэкIуащ. Императорым абыхэм зыхуей псори къахуищIэнущи, сыткIи елъэIу хъунущ, уеблэмэ урысыдзэр Лабэрэ Псыжьрэ зэпрашыжыну паубыдми ягъэ кIынукъым. Модрейхэри а бзаджагъэм къигъапцIэри, къащыщIар а щыуагъэм кърикIуащ. ЗэрысщIэжымкIэ, ар къыщыхъуар Фарс псы Iуфэрщ е абы пэгъунэгъуу, Царская станицэр здэщыт щIыпIэм деж».
Тепщэгъуэм и пщIэр сыт щыгъуи апхуэдизкIэ инщи, цIыхухэм я фIэщ пщIыну гугъущ пащтыхьым, е – мыбдежым император Александр ЕтIуанэм - гущIэгъуншагъ зыхэлъ унафэ пхэнж ищIауэ. Арагъэнщ Венюковми къуаншагъэр генералым деж щынэхъыбэ хуэдэу щIытригъэчыныхьыр. Ауэ Евдокимовым и куэзыр щIэхуам ещхьу Iэба императорми акъыл нэхъыбэ къызыкъуихыну къытехуэрт.
