Iуэху цIыкIуфэкIукъым

Накъыгъэм и 15-р Жьыуэпсым (Климатым) и махуэщ. Ар ягъэлъапIэ экологие шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщыным, щIыуэпсым лей къытемыгъэхьэным хуэлажьэ IуэхущIапIэхэм я IэщIагъэлIхэм, дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэм кIэлъыплъ къэпщытакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм, нэгъуэщIхэми.

2026 гъэм накъыгъэм и 15-м зи гугъу тщIым ехьэлIауэ къаIэт Iуэхухэри мыхьэнэшхуэ зиIэщ, сыту жытIэмэ, ахэри зытеухуэжар щIыуэпсым щIэх-щIэхыу икIи дызыпэмыплъауэ къыщыхъу зэкIэлъымыкIуагъэххэрщ. Абыхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, зэми уэшхрилэрэ мыдрейхэм дежи хуабащэу зэрыщытри языныкъуэ щIыналъэхэм жьапщае мыухыж зэрыщытепщэри.

ЖьыуэпскIэ йоджэ щIыпIэ гуэрым деж дунейм и щытыкIэу къыщекIуэкIым, е, нэгъуэщIу жытIэмэ, уэмрэ щIымрэ я зэблэхъукIэу илъэсым и кIуэцIкIэ дызыхигъаплъэм.

А псоми задезыгъэкIу-захуэзыгъэщхъыр щIыпIэ хэха гуэрым щыпсэу цIыхухэм я закъуэкъым, атIэ абдежыр зи хэщIапIэ псэущхьэхэми, къуалэбзухэми, гъудэ-бадзэхэми, уеблэмэ къэкIыгъэхэми зыдагъазэ. Арагъэнущ, псэ зыIут псоми (къэкIыгъэхэри яхэту) зыхащIэн, языныкъуэхэм дежи къатехьэлъэн щIыщIадзэр уэмрэ щIымрэ я зэблэхъукIэу дызэсэжам зэхъуэкIыныгъэ дызыхуэмейхэр къащыхыхьэм деж.

АтIэми, ди жагъуэ зэрыхъунщи, апхуэдэ «зэщымыщхъуныгъэхэр» иужьрей илъэс пщIы бжыгъэм къриубыдэу къыщыунэхурей хъуащ ЩIы Хъурейм и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм. Ахэр, зэрыщыту къатщтэмэ, ди планетэм зэрыхуэмыщхьэпэм и мызакъуэу, дэри дызыхуэмыныкъуэщ, зэхъуэкIыныгъэ «мышухэри» къэзыгъэщIщ.

Къэралхэр ерыскъыхэкIкIэ ирикъуу къызэзыгъэпэщри, цIыхухэм я гъащIэм псэтыншыгъуэ къыхэзылъхьэри, я мылъкум темышыныхьынымкIэ шэсыпIэ дахэ къезытри дунейм и зэпIэзэрыт щытыкIэрщ. АтIэми, загъуэ-загъуэкIэрэ зэхэтх хъыбархэми дэ езыхэр щыхьэт дызытехъуэхэми ятетщIыхьмэ, шынагъуэ къытхуэзышэ къэхъукъащIэхэм а псори къызэпауд.

ЩIыгур, дызэрыбауэ хьэуар кIуэ пэтми къызэрызэщIэплъэм уэгъухэр, псыдзэхэр, нэгъуэщI тхьэмыщкIагъэхэр къадокIуэ, хым и щхьэфэр къегъэукъубейри, псыIур къытхуегъэкIуатэ, ищхъэрэ, ипщэ жыжьэхэм илъэс мин бжыгъэкIэрэ щызэтрихьа мыл «джеишхуэхэр» ягъэткIу. Апхуэдэуи, ди планетэм дежкIэ хуабжьу шынагъуэщ къытщхьэщыт уэгум гъуэз щхъухьзехьэхэр зэрыщызэтрищIэри.

КъэхъукъащIэ къызэрымыкIуэхэм экологхэри адрей щIэныгъэлIхэри зэригъэгузавэм и мызакъуэу, цIыху къызэрыгуэкIхэри дагъэпIейтей зэпытщ. ИкIи, дэнэкIи щыIэ еджагъэшхуэхэм, зи гугъу тщIыхэм ирипIейтей къудейкIэ Iуэхур зэрызэфIэмыкIынур къагурыIуэри, къыхалъхьащ Климатым и дунейпсо махуэм хуэгъэза лэжьыгъэ «узыншэхэр» зы гъатхэ къэмынэу егъэкIуэкIын зэрыхуейр.

Махуэм и къэунэхукIэ

БлэкIам къызэригъэлъэгъуэжымкIэ, дызытепсэлъыхьым япэ дыдэу зэIухауэ и гугъу щащIар 1992 гъэм Бразилием и Рио-Де-Жанейрэ къалэм щызэхаша, къэрали 180-м нэблагъэм (СССР-м хэтахэри ядэщIыгъуу) я лIыкIуэхэр щызэрихьэлIа, «ЩIым и Саммит» зыфIаща зэхуэсышхуэрщ. Абдежым нэIуасэ щызэхуэхъуахэм Iэ щIадзащ ООН-м щагъэхьэзыра ЗэухылIэныгъэу ди планетэм и жьыуэпсым и зыхъуэжыкIэм ехьэлIам. Мы зэгурыIуэныгъэм щызэхагъэкIащ гъуэз «дыджхэр» атмосферэм щызэтримыщIэн папщIэ, а Iуэхум пыщIа къэралхэм псом япэу щызэфIагъэкIыпхъэхэр.

ЩIым и Саммитым (зи гугъу тщIы зэIущIэхэм апхуэдэуи йоджэ) и ещанэ зэхуэсыр 1997 гъэм и кIэухым Японием хыхьэ Киото хытIыгум щызэхашащ. Мыбдежым щызэхуэзахэм 1992 гъэм екIуэкIауэ щыта япэ зэIущIэшхуэм къыщащта ЗэухылIэныгъэм щыщIагъужащ зэман дэкIыу дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа «Киото унафэр» - къэрал зызыужьахэмрэ зи экономикэр зэблэхъугъуэ лъэхъэнэм итхэмрэ уэгум хаутIыпщхьэ гъуэзыр 2008-2012 гъэхэм къриубыдэу зы мардэ гуэрым зэрынагъэсыпхъэм (1990 гъэм елъытауэ) къыщыхураджэ дэфтэрыр.

Ауэрэ здекIуэкIым, 2007 гъэм и дыгъэгъазэм, Индонезием и Бали къалэм щызэхашащ ООН-м а Iуэхум триухуа и къыкIэлъыкIуэ зэхуэсышхуэр. Абыи текъузауэ и гугъу щащIащ щIыуэпсым къыщыунэху зэщымыщхъу шынагъуэхэм. Къэрали 190-м я лIыкIуэу а зэIущIэм щызэрихьэлIахэм Iэ зэдыщIадзащ сату-промышленнэ IэнатIэхэм уэгум хаутIыпщхьэ гъуэзхэр ягъэмэщIэн зэрыхуейм тезыгъащIэ дунейпсо зэгурыIуэныгъэм.

Хэти ди пщэрылъщ

КъризэщIэткъуэжу къыхэдгъэщынщи, дыкъэзыухъуреихь дунейм дыхуэсакъыныр дэтхэнэми ди пщэрылъщ. Автомашинэхэр нэхъ мащIэрэ къэдгъэсэбэпу, электрокъарур ямылейуэ дымыгъэкIуэщIу, жыгыщIэхэр дгъэтIысрэ щхъуантIагъэми зедгъэубгъуу дыкъекIуэкIмэ, ахэр, шэч хэмылъыжу, щхьэпагъэ ин къэзышэщ. Дызытепсэлъыхьыр Iуэху цIыкIуфэкIуу къалъытэнри хэтщ, ауэ ЩIы Хъурейм цIыхуу тетым зи гугъу тщIыхэр зэдэууэ длэжьмэ, ахэр мыхьэнэ ин дыдэ зиIэу къыщIэкIыжынущ.

АтIэми, зэрынэрылъагъущи, дызэрыт лъэхъэнэм ди планетэм щыпсэухэми дяпэкIэ къэунэхуну щIэблэщIэхэми я щыIэкIэ-псэукIэр къызэрекIуэкIынур мы зэманым «дызыхэсыхь» щIыуэпсым и щытыкIэми елъытащ.