ЗауитIми я лIыхъужь

1941 - 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку ­зауэшхуэм совет къэралым Те­кIуэ­ныгъэ ин къызэрыщихьрэ илъэс ­80-м щIигъуащ. БлэкIа Iуэхугъуэхэм я щIэнгъуазэу щыт тхыдэм, гъащIэм къагъэлъагъуэ а зауэшхуэр а лIэщIы­гъуэм щыIа зэпэщIэувэныгъэхэм я ­нэхъ ин дыдэу зэрыщы­тар. Хэку зауэшхуэм и екIуэкIыкIэр зыхъуэжауэ къалъытэ советыдзэ­хэм 1943 гъэм Ста­линград и деж текIуэныгъэ къы­зэ­рымыкIуэ къы­зэ­рыщахьам. СССР-м и Командованэ Нэхъыщхьэм и унафэ­кIэ а зэзауэ иным хэтащ совет зауэлI 1000500-м нэс, Сталинград къалэр бийм щы­хъумэныр я къалэну. Къэ­ралпсо, ­дунейпсо мыхьэнэ зиIа а пщэ­рылъыр гъэзэщIэным псэемы­б­лэжу пэрытахэм ящыщащ ЩIанкIэ Жан­темыр Токъу и къуэр (1894 - 1986). 

«Куэд зыгъащIэ куэд елъагъу», - жеIэ ди адыгэ псалъэжьым. Илъэс 90-м ­щIигъу къэзыпсэуа ЩIанкIэ Жантемыр и гъащIэм къриубыдащ къэрал, лъэпкъ тхыдэхэм IупщIу къы­хэбелджылыкI Iуэхугъуэ куэд. ХIХ лIэ­щIыгъуэм и кIэу­хым Алътуд адыгэ жылэшхуэм къы­щалъхуа Жантемыр и ныбжьыр илъэс 20-м зэрыщхьэдэха щыIэтэкъым, зыу­жьыныгъэм и ­гъуэгущIэм къэралыр те­зыша Жэпуэгъуэ революцэ иныр къы­щыхъуам щыгъуэ. ЩIанкIэхэ псэу­кIэ­щIэм и телъ­хьэти, унагъуэм я щIалэ жа­ныр жыджэру хыхьащ гъащIэщIэр ухуэ­ным. Революцэшхуэм иужь иту къэ­хъеяуэ щыта Граждан зауэми хэтащ Жантемыр, Чапаев Василий зи пашэ  шу дивизэм и фочауэ Iэзэу. А дзэ гупыр щызэуащ Индылыпсым и щIыбагъ къы­дэлъ щIыналъэхэм, Самарэ, Уральск я Iэшэлъашэхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэми. Апхуэдэу къэралыщIэм и къыщхьэщыжакIуэ Дзэ Плъыжьым лIыгъэрэ хахуа­гъэрэ къигъэлъагъуэу хэтащ ЩIанкIэр.
Хэку зауэшхуэр къызэрыхъейуэ Жантемыр ящыщ хъуащ фронтым япэу Iухьахэм. Зауэм и пIалъэ фIыуэ зыщIэ адыгэлIыр къикIуэт имыщIэу пэщIэуващ ди Хэку-анэм щэхурып­хъуэу къы­теуа бий бзаджэм. ЩIанкIэр хэхуащ совет дзэпщ цIэрыIуэ Рокоссовский Константин зи пашэ дивизэм. Топгъауэ гу­пым хэт Жантемыр и къалэныр нэхъ гугъу дыдэхэм ящыщт (зауэ IэнатIэм тынш хэт?!): абы топым лагъымыр иригъэзагъэрт, шэпхъыр зэ­рымылъыжыр кърихыжурэ. Къэхъурт гъэуэнри и пщэ къыщыдэхуэ, и гъусэр уIэгъэ хъуамэ е яукIамэ. 
Жантемыр и зауэ гукъэкIыжхэм куэд­рэ къыхэхуэрт зэзауэ гуащIэхэр ще­кIуэкIа щIыпIэхэм епхахэр. Абы и дежкIэ псом хуэдэжтэкъым 1942 гъэм и ба­дзэуэгъуэм и 17-м къыщыщIэдзауэ 1943 гъэм и мазаем и 2 пщIондэ Сталинград и Iэшэлъашэхэм щекIуэ­кIа зэпэщIэувэ­ныгъэр. Абы и гугъу ЩIанкIэм куэдрэ яхуищIырт и бынхэм, абыхэм къащIэувэ щIэблэм. Абы­хэм зэрыжаIэжымкIэ, а хъыбархэр къыщиIуэтэжкIэ, къэхъурт нэ­хэм къы­фIыщIэкI нэпс пщтырхэр да­дэм и нэкIу пхъашэм къыщытелъадэ. Псоми къагурыIуэрт ахэр зауэжьым ихьа и ныбжьэгъухэм, абыхэм зэдашэча бэлыхьхэмрэ гугъуехьхэмрэ зэре­хьэлIар. «Ажалым и нэм зэкъым ды­зэ­рыщIэплъар, ауэ дихьакъым, Алы­хьым иухатэкъыми», - жиIэрейуэ щы­тауэ жа­Iэж абы. А хъыбархэм еда­Iуэ псори апхуэдэхэм деж щыму щыст, фIыуэ ­ялъагъу нэхъыжьыфIым и гумрэ и псэмрэ щыщIэр зыхащIэу, я нэгу къы­щIэувэу. 
Дэфтэрхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, Сталинград деж щекIуэкIа зэ­зауэм хэ­кIуэдауэ щытащ советыдзэм и зауэлIу мин 480-м нэс, бийдзэм хэ­тахэм ящыщу мин 500-м щIигъу. А щIыпIэм зи псэр щызытахэм яхэтащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щраджэу ­зауэшхуэм Iухьахэм ящыщ зауэлIрэ командиру 318-рэ. И насып къикIри, а мафIаем псэууэ къы­хэкIащ Жантемыр. Абдеж щызэрихьа лIыгъэм ­папщIэ ЩIанкIэм СССР-м и Совет ­Нэхъыщхьэм и Унафэм ипкъ иткIэ 1942 гъэм и дыгъэгъазэм и 22-м къы­хуагъэфэщауэ щытащ «Сталинград зэрахъумам папщIэ» къэрал дамы­гъэ лъапIэр. 
Рокоссовскэр зи пашэ дзэ гупым хэту Сталинград бийм щихъума нэ­ужь, 1943 гъэм и мазаем къы­щы­щIэдзауэ ЩIанкIэм зауэм щыпищащ Курск къалэм ­къедза щIыпIэм. Ар ­хахуэу щызэуащ Орловскэ, Белго­родскэ, Харьковскэ ­областхэм, а щIыналъэхэр хуит къэ­зы­щIыж совет ­зауэлI мелуанитIым щIи­гъум яхэту. ­Днепр зэпрысыкIахэми яхэтащ. ЕтI­уанэ Белорус фронтым хэту, зауэм и иужьрей илъэсхэм Жантемыр щы­зэуащ КъухьэпIэ Европэм и къэралхэм, ахэр фашистыдзэм къыIэщIэ­зы­хыжхэм яхэту. 1945 гъэм и пэщIэдзэм, советыдзэхэм Польшэр хуит къыщащIыжым щыгъуэ, екIуэкIа зэзауэ гуа­щIэхэм хэту ЩIанкIэр уIэгъэ хьэлъэ хъури, зэман кIыхькIэ уIэгъэщым щIэлъащ. 
Хэку зауэшхуэр ди ТекIуэныгъэкIэ иуха нэужь ЩIанкIэм щалъхуа щIыналъэм къигъэзэжащ. Абы и бгъэгум щы­лыдырт и зауэ зэфIэкIхэм къапэкIуа къэ­рал дамыгъэхэр. Зауэм щигъуэта фэбжьхэм зыкърагъащIэми, Жанте­мыр лъэкI къимыгъанэу яхэтащ бийм зэтрикъута цIыхубэ хозяйствэр зэфIэ­зыгъэувэжахэм. Жыла­гъуэм пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэ ветераныр, щIэблэм я щапхъэ нэхъы­жьы­фIыр куэдрэ ирагъэблагъэу щы­тащ хэкупсэ зэIущIэхэм. Апхуэдэу къэрал дамыгъэ лъапIэхэр, фIыщIэ тхылъхэр зауэм и ветераным мызэ-мытIэу иужь­кIи къыхуагъэфэщащ, ТекIуэныгъэ Иныр илъэс бжыгъэ екIу щрикъу илъэсхэм ирихьэлIэу. 
ЩIанкIэ Жантемыр и гъащIэм, зауэ гъуэгуанэм фIыуэ щыгъуазэщ абырэ и щхьэгъусэ Зоерэ къащIэхъуа щIалищымрэ хъыджэбзищымрэ, абыхэм я бынхэр, къащIэува щIэблэ махуэр. Да­дэшхуэм ехьэлIа хъыбар куэд зы­щIэхэм ящыщщ абы и къуэрылъхум и къуэ ­Къантемыр. ЩIалэщIэр ирогу­шхуэ икIи иропагэ и адэшхуэм и адэм Граждан ­зауэм, Хэку зауэшхуэм я илъэсхэм зэ­рихьа лIыгъэмрэ хахуа­гъэмрэ. 
ЗауитIми лIыхъужьу хэта ЩIанкIэ Жантемыр Токъу и къуэм и фэеплъыр абы и щIэблэм адэкIи сакъыу зэра­хъумэнум шэч хэлъкъым. Жантемыр и цIэр къызэритIуам, дызэры­теп­сэ­лъы­хьам и псэр Тхьэм щигъэгуфIыкI. Дзэпщ­хэм я пщIэр зыкIи сы­мыгъэ­лъахъшэу жысIэнщи, ЩIанкIэм хуэдэ сэлэт къызэрыгуэкIхэ­ращ нобэ дызэ­рыгушхуэ ТекIуэныгъэ Иныр къытхуэ­зыхьауэ щытар.