ФIым щыгугъыу псэу цIыхубэр игъэхыщIат лъахэм къытепсыха гуауэшхуэм. Нэмыцэ хъунщIакIуэхэр къежьат ди лъапсэм псы ирагъэжыхьыжу Хэкум и хъугъуэфIыгъуэ псори зыIэрагъэхьэну.
ЗылI и быну Хэкум щхьэкIэ зэкъуэува ди лIыхъужьхэм къыIэщIахыжащ ди щIыгур зыубыдыну хэта хьэкIэкхъуэкIэхэм. А зауэ гущIэгъуншэм куэдым я щхьэ халъхьащ, сабиигъуэ зымылъагъуу къэхъуа ныбжьыщIэхэри мащIэкъым. Зи адэ, адэ къуэш зымылъэгъуахэри гъунэжщ. ГъащIэ хьэлъэм псэ зэпылъхьэпIэм иригъэтащ сабий хейхэр, языныкъуэхэри къелакъым.
Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм хьэджэфаджэ ящIа ди къуажэхэр, къалэхэр зэтрагъэувэжащ зи Iэпкълъэпкъыр зэрымыубыда ныбжьыщIэхэм, зауэм къикIыжа нэхъыжь закъуэтIакъуэм, фызабэу къэнахэм. Зи сабиигъуэр а зэман хьэлъэм хиубыдахэм ящыщщ Аруан районым хыхьэ Шэрэдж Ищхъэрэ къуажэм дэс Джэдгъэф Мухьэрбий Залымджэрий и къуэр, лэжьыгъэм и ветераныр.
НэхъыжьыфIым къыджиIахэм фыщыдогъэгъуазэ.
- Си адэ Залымджэрийрэ и къуэш нэхъыжь Мухьэмэдрэ, пасэу ади-ани ямыIэжу зеиншэу къыщынэм, си адэм и адэ къуэш Гъиса щIалэ цIыкIуитIыр зришалIэри, и бынхэм ядипIащ.
Залымджэрий къуажэ колхозым жыджэру, фIэщхъуныгъэ хэлъу, щапхъэу къагъэлъагъуэу яхэтащ щIалэгъуалэ зэдэлажьэм. Абы и щыхьэтщ илъэс 18 ныбжьым иту накъыгъэ мазэм 1931 гъэм комсомолым зэрыхагъэхьар, абы щыгъуэ щIыхьышхуэ пылът комсомолым ухагъэхьэным. А зэманым шыгу зэщIэщIа иIыгъыу колхозым щылэжьащ, сыт хуэдэ лэжьыгъэри арат зэрызэфIахри. Абы щыгъуэ жаIэу щытащ: «Еджэ шырылажьэ, еджар гъэсауэ мэлажьэ». Ар сыцIыкIуу си гум изубыдахэм ящыщщ.
Зи къэшэгъуэ хъуа си адэм а зэманым щхьэгъусэ хуэхъуащ Старэ Шэрэдж къуажэм щыщ КIэфо Исмел ипхъу Тамарэ. Си анэ Тамарэ жыджэру зэрылажьэм гу къылъатэри, 1931 гъэм Орджоникидзе ягъэкIуат, колхозхэт бзылъхугъэхэм папщIэ къызэрагъэпэща дерсхэр къиухын хуейуэ. Ауэ и анэ Мадинэ (Псыгуэнсу Журтхэ япхъущ) зэуэзэпсэу дунейм и щIалэгъуэу щехыжым, Тамарэ и нэр къызыхуикI еджапIэр и кIэм нимыгъэсу къэкIуэжын хуей хъуащ.
Си анэр, апхуэдэ гуауэ и нэгу щIэкIами, пашэхэм ящыщу лэжьащ зауэр къэхъеиху.
Сэ ныбэ силъу сыкъанэри, си адэр Хэкур зыхъумэну тэджахэм яхыхьащ. Зауэр къыщыхъея илъэс дыдэм фокIадэм и 23-м сыкъалъхуащ. Зэ закъуэ нэхъ мыхъуми сыIуплъащэрэт си адэм, жысIэу си гъащIэр схьащ.
Хэкур зэзыпхъуэну къежьа хьэкIэкхъуэкIэхэр ирахужьэжыну тэджащ, зи къару илъыгъуэу, щIалэ къуданхэу ди къуажэм щыщ цIыху 250-рэ, абы си адэри яхэтащ. Абы щыщу 92-м къагъэзэжауэ аращ. Зауэм Iухьэну щIалэхэр щыдэкIым, мы псалъэхэр хэту яусауэ щыта уэрэдыр жаIэжу зэхэсхыжауэ сощIэж: «…Зауэ гуащIэм гъащIэ лъапIэр сIэщIихмэ, лъагъуныгъэр уэ фэеплъ пхурехъу». А зэман хьэлъэм фызабэ куэдым лъагъуныгъэр фэеплъу къахуэнащ. Зи щхьэгъусэ зыщхьэщымытыж цIыхубзхэм сыт ящIэнт, я бгыр щIакъузэри, я бынхэмрэ езыхэмрэ зэдэIэпыкъуурэ гъащIэм къыдекIуэкIащ.
«Гуауэр и закъуэ къакIуэркъым», - жаIэ. 1944 гъэм Шэрэдж псым и нэпкъыр гуэхури, псы къиуам ди унэр ихьауэ щытащ. Си анэмрэ сэрэ егъэзыпIэншэу, дызыщIэсын димыIэу дыкъэнат. Абы щыгъуэ зэманыр дапхуэдэу мыхьэлъэми, цIыхухэр зэхуэгуапэт, зэдэIэпыкъурт, зы унагъуэм хуэдэу зэдэпсэухэрт.
Унэншэу дыкъыщынэм, си анэм хуэдэу фызабэу къэна ГъуэплъащIэ Хъанизэт дыришэлIащ, абыи зы сабийт иIэр. Зы унагъуэм хуэдэу илъэсищкIэ дызэдэпсэуащ унагъуэ дызыхэзыгъэтIысхьамрэ дэрэ. Зауэ гущIэгъуншэр иуха нэужь си анэм и адэ Исмел чы-бжэгъу бжыхьым къыхищIыкIри, бгъэныщхьэ унэ тIэкIу тхуищIауэ щытащ. Ар ятIагъуэкIэ си анэм зэрихьэри, 1946 гъэм дыщIэтIысхьэжат. Бгъэныщхьэ унэм дыщIэсурэ си анэм ятIэ чырбыш зэрыхузэфIэкIым хуэдэу игъэжри, си адэшхуэр унэ щIыным хуэIэкIуэлъакIуэти, пэш цIыкIуищ тхуищIащ. ДызыщIэсынкIэ тIуэтэжауэ убж хъунут, ауэ зэманыр хьэлъэт. Абы щыгъуэ фызабэ тхьэмыщкIэхэм я фэм дэкIар, нобэрей щIалэгъуалэм нэбгъузкIэ Тхьэм яримыгъэлъагъукIэ.
Си анэ гу щабэм срибын закъуэт, фызабэ тхьэмыщкIэм сригугъапIэт. Сэ сабиигъуэ IэфIым пасэу сыпыкIащ. ГъащIэ гъуэгу быркъуэшыркъуэм Iуэху куэдым хуэIэижь сищIащ, Iэмалыншагъэм къыхэкIыу. Мыхъуапсэу псэу щыIэкъым. Си сабиигъуэм хъуэпсапIэу сиIар сымылъэгъуа си адэм зэ сыIуплъэнырщ.
Бжьыхьэм, Шэрэдж псыр нэхъ мащIэ щыхъум деж, къуажэм дэс лIыжьхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ зэгъусэу пхъэ закъуэ лъэмыж тралъхьэрт. Лъэмыжыр сэбэп хуабжьу къуажэдэсхэм къытхуэхъурт. Абдежым пэмыжыжьэу иIэ мэзым дыкIуэрти, къытхуэхьынум хуэдиз пхъэгъэсын зэкIуэцIыпхауэ ди дамащхьэм телъу къэтхьырт. КъинэмыщIауэ, Дохъушыкъуей станцым (Нарткъалэ) бэзэрым дыкIуэрт. Си анэм сригъусэу, лъэсрыкIуэу ди хадэм къитха къэкIыгъэхэр дамэрыхьу тщэну тхьырт, къыщIэкIа тIэкIумкIэ дызыхуэныкъуэ гуэрхэр къэтщэхурт.
А бэзэрым гухэщIу щыслъэгъуауэ щытар иджыпсту хуэдэу си нэгу щIэтщ. ЩIалэ цIыкIу гуэр бэзэрым кIийуэ тетт, «кому воды холодной», жиIэу. Псы ищэмэ, ишхын тIэкIу къищэхурт сабийм. Апхуэдэуи гур зыгъэузт зи лъакъуитIыр пымытыжу зауэм къикIыжа лIыр, шэрхъ цIыкIуиплI щIэлъу пхъэбгъу плIимэ тIэкIум тепхауэ, пхъэ кIапэ тIэкIукIэ щIым еIунщIурэ зыхуеймкIэ зигъажэу тлъагъур. Хэт сыт къритми къыIихырт, ар сыту гукъутэт плъагъуну.
Зауэ нэужь лъэхъэнэ хьэлъэм, техникэр къазэремэщIэкIым къыхэкIыу, колхоз губгъуэр вырэ шырэ пхъэIэщэм щIэщIауэ цIыхухэр вэрт, унагъуэ жэмхэри щыхагъэхьи куэдрэ къэхъурт. Гъэмахуэм школым дыкъаутIыпща нэужь, колхозым сыщылажьэрт, нэхъыжьхэм срадэIэпыкъуэгъуу.
1962 гъэм курыт еджапIэр къэзухащ. «IэщIагъэмрэ щIэныгъэмрэ гъащIэ гъуэмылэщ», жаIэ. Ар си анэм фIы дыдэу къыгурыIуэрти, зэризакъуэри зэрыдэIэпыкъуэгъуншэри къимылъытэу, Кострома къалэм дэт мэкъумэш институтым сигъэкIуащ. Ар 1967 гъэм фIы дыдэу къэзухри, къуажэм къэзгъэзэжащ, зоотехникыу лэжьэн щIэздзащ. Комсомол организацэм пропагандисту сыхэтащ япэщIыкIэ, итIанэ, 1970 гъэм, Аруан районым и комсомол организацэм и япэ секретару сыхахащ. Абы иужькIэ партым и райкомым сыщылэжьащ. 1981 гъэм Аруан районым и мэкъумэшыщIэхэм я профсоюзым и унафэщIу сыхахри, илъэс тIощIрэ хыкIэ а лэжьыгъэм сыпэрытащ.
Анэкъилъху зиIэм сехъуапсэу сыпсэуащ, жьыгъэри къыскIэлъысащ. Ауэ си къуэрылъху-пхъурылъху цIыкIухэм гугъуехьу стелъамрэ бэлыхьу сшэчамрэ сщагъэгъупщэ, жьыгъэр шэчыгъуафIэ сщащI, - жеIэ Мухьэрбий.
Джэдгъэф Мухьэрбийрэ Лалуцэрэ (Къэгъэзэжхэ япхъущ) бынищ зэдапIэщ, зыхуей хуагъэзащ, ирагъэджащ. НэхъыжьыфIым дохъуэхъу быным я быныжхэм я гуфIэгъуэ илъагъуу куэдрэ Джэдгъэфхэ я жьантIэм дэсыну!
