Урысей парламентаризмэм и махуэр мэлыжьыхьым и 27-м ягъэлъапIэ. Ар УФ-м и Президент Путин Владимир и унафэкIэ 2012 гъэм ягъэуващ. Махуэшхуэр тращIыхьащ Урысейм и тхыдэм щыяпэу, 1906 гъэм мэлыжьыхьым и 27-м, Къэрал Думэм лэжьэн зэрыщIидзам. Абы теухуауэ допсалъэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Парламентым ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмкIэ, физическэ щэнхабзэмкIэ, спортымрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ, Жылагъуэ шынагъуэншагъэмрэ Iулъхьэм пэщIэтынымкIэ и комитетхэм хэт, «Пашэхэм я зэщIэхъееныгъэ» урысейпсо зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэм и унафэщI Шыпш Аслъэн.
- Урысей парламентаризмэр мы гъэм илъэси 120-рэ ирокъу. Республикэм, къэралым абы зэрызыщиужьам дауэ уеплърэ, Аслъэн?
- Псом япэу абы хыболъагъуэ тхыдэ щIэин зэриIэр. Николай ЕтIуанэм 1906 гъэм мазаем и 20-м (иджырей къэбжыкIэмкIэ гъатхэпэм и 5-м) къыдигъэкIа манифестым палатитI хъу убзыхукIэм - Къэрал Советымрэ Къэрал Думэмрэ - я лъабжьэр игъэтIылъат. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэрщ икIэм-икIэжым щIыналъэшхуэ зиIэ, лъэпкъ, дин зэмылIэужьыгъуэ куэду зэхэт къэралым хуэкIуэу къыщIэкIар. Палатэхэр зэрызэдэлэжьэну щIыкIэу а манифестым къыщыгъэлъэгъуауэ щытахэм нобэр къыздэсым мыхьэнэшхуэ яIэщ.
1990 гъэхэм ебгъуанэ классым сыщIэсу си хъуэпсапIэт юрист сыхъуну. Абы щегъэжьауи набдзэгубдзаплъэу сыкIэлъыплъын щIэздзат къэралми ди щIыналъэми щекIуэкI политикэ Iуэхухэм. Уеблэмэ ди адэм селъэIуат урысей, парламент газетхэр къысхуищэхуну. Сызэхихат: зы къыдэкIыгъуэ блимыгъэкIыу къысхуищэхурти, унэм къысхуихьырт. Сэ ахэр набдзэгубдзаплъэу щIэзджыкIыу сыщыст. ФIы дыдэу сощIэж тхьэмахуэм зэ «Парламент сыхьэт» нэтынри къату зэрыщытар. СфIэгъэщIэгъуэну седаIуэрт политикэ партхэм хэтхэр зэрызэпсалъэм, унафэ зэращIым. Къапщтэмэ, абы щыгъуэм Iуэхум и пэжыпIэр къызэрагъэлъагъуэм нэхърэ, цIыхубэм я гугъуехьхэр псынщIэу икIи тыншу хузэфIахыну къызэрагъэгугъэр нэхъыбэт. Нэхъыщхьэрати, зым жиIэр адрейм зэхимыхыжу къыпщыхъурт, хэти Iуэху гуэркIи щIэмыгъэбыдауэ къыхуеджэныгъэхэр игъэхьэзырырт, и хэхакIуэр къыдихьэхын щхьэкIэ…
Ди зэманым долъагъу Парламентри, Къэрал Думэри, ФедерацэмкIэ Советри зэгурыIуэу икIи купщIафIэу зэрызэдэлажьэр, къэралым и къэкIуэнур зыхуэдэнум псори зэрытращIыхьыр. Нэхъ ипэкIэ партхэм гуп, цIыху щхьэхуэхэм я Iуэху еплъыкIэр къагъэлъагъуэу щытамэ, нобэ парламентым щызэхэт политикэ парт зэмылIэужьыгъуэхэм я Iуэху бгъэдыхьэкIэр зэмыщхьми, псори зэлэжьыр зы Iуэхущ - къэралым и цIыхухэм я зыужьыныгъэрщ.
Парламентаризмэм зэрызиужьым и нэщэнэу жыпIэ хъуну къысщохъу Къэбэрдей-Балъкъэрым и Парламентым и иджырей зэхуэсыгъуэм депутат ныбжьыщIэу хагъэхьам хуэдиз зэи зэрыщымыIар. Абы уримыгушхуэу къанэркъым. КъыдэкIуэтей щIэблэм я дежкIэ ар щапхъэщ. Абыхэм ялъагъу, ныбжькIэ ущIалэми, уеджэмэ, щIэныгъэ куу зэбгъэгъуэтмэ, жылагъуэм ухуэщхьэпэу, щIыналъэм ифI зепхуэмэ, лъагапIэхэм узэрынэсыфынур. Нобэ КъБР-м и Парламентым и УнафэщI Егоровэ Татьянэ и нэIэм щIэту, хабзэубзыху IуэхущIапIэм и депутатхэр зэгурыIуэу, зэчэнджэщу щIыналъэм и псэукIэр езыгъэфIэкIуэну Iуэхухэм йолэжь, абыхэм ехьэлIа хабзэхэр къащтэ.
- Иджыпсту КъБР-м и Парламентым и ебланэ зэхуэсыгъуэр мэлажьэ. 2024 гъэм и фокIадэм екIуэкIа хэхыныгъэхэм япкъ иткIэ депутат ухъуащ. А Iуэхум сытым утригъэгушхуа?
- Хэхыныгъэхэм иджы и закъуэкъым сыщыхэтар, депутат сыхъуну сыхуейуэ зыбжанэрэ зыкъэзгъэлъэгъуауэ щытащ. 2011 гъэм «Урысей зэкъуэт» партым цIыхубэ праймериз иригъэкIуэкIауэ щытащ, Къэрал Думэм и еханэ зэхуэсыгъуэм и хэхыныгъэхэм зыхуэгъэхьэзырыным хыхьэу. А Iуэхур хуэунэтIат щIыналъэ гупхэм хагъэхьэнухэр гъэбелджылыным. Абыи сыхэтащ. ИужькIэ, зэрыжыпIауэ, 2024 гъэм хэхакIуэхэм дзыхь къысхуащIащ. Депутату ущытыныр жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ Iуэхуу къызолъытэ. Къызэрыхэзгъэщауи, школ зэман лъандэрэ, иужькIэ еджапIэ нэхъыщхьэм щыпысщэу, сыт щыгъуи сфIэгъэщIэгъуэну щытащ къэралым и ухуэкIэр, парламентаризмэр, федерацэмрэ щIыналъэхэмрэ я зэхущытыкIэхэр, ахэр щIэзыгъэбыдэ хабзэхэр, къапщтэмэ, нэгъуэщI къэралхэми я парламентхэм я лэжьэкIэр. ЩIэныгъэрэ сызыхущIэкъуа зэфIэкIымрэ иджы къэзгъэщхьэпэжыну, си лъахэм сэбэп сыхуэхъуну Iэмал зэрызгъуэтар зэрызгъэпэжыжыным сыхущIэкъуну аращ.
- Республикэм и хабзэубзыху IуэхущIапIэм ЩIалэгъуалэ палатэ щолажьэ икIи, сызэрыщыгъуазэмкIэ, и зэманым уэри абы къыщыщIэбдзащ. Мы Iуэхум щIалэгъуалэр девгъэхьэхыныр дауэ екIуэкIрэ?
- Политик ныбжьыщIэхэм я жэрдэмхэр зэрыпхагъэкIыр, щIалэгъуалэм я Iуэху еплъыкIэр къызэралъытэр щIэблэм щалъагъукIэ, Хэкум хуэщхьэпэну, жылагъуэ Iуэхухэм хэтыну нэхъ тогушхуэ. Зы Iуэху сигу къокIыж: КъБКъУ-м и юридическэ факультетым сристуденту, етIуанэ курсым нэхъыфI дыдэу слъагъу дерсымкIэ (Урысей Федерацэм и къэрал ухуэкIэр хабзэкIэ Конституцэм зэрыщIигъэбыдэр) дригъэджащ мы зэманым КъБР-м и Iэтащхьэмрэ Правительствэмрэ я лIыкIуэу КъБР-м и Парламентымрэ суд IуэхущIапIэхэмрэ щыIэ ДыщэкI Мадинэ. Сыщымыуэмэ, абы щыгъуэм ар хабзэубзыху IуэхущIапIэм ЗаконодательствэмкIэ, хабзэмрэ щIыпIэ унафэр зехьэнымкIэ и комитетым и унафэщIт. Сытегушхуэри, абы сыбгъэдыхьат, гъэмахуэм си практикэр Парламентым щызгъакIуэ хъунущ къэсщIэну. Апхуэдэу абы и щIэгъэкъуэнкIэ хабзэубзыху IуэхущIапIэм сагъэкIуауэ щытащ. Ар 2002 гъэрати, хабзэубзыху Iуэхум ехьэлIауэ япэ лъэбакъуэхэр абдеж щысча къыщIэкIынт. КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэр къыщыщызэрагъэпэщми, абы сыхыхьащ.
Къыхэзгъэщыну сыхуейт а зэманым палатэм си гъусэу хэта куэд нобэ къэрал IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэрыпэрытыр: хэти министрым и къулыкъум, хэти щIыналъэ депутату, хэти хьэрычэт Iуэхум хэзэгъауэ. ЖысIэнуращи, ЩIалэгъуалэ палатэр еджапIэфI тхуэхъуащ, псом хуэмыдэу хабзэубзыху IуэхущIапIэм и лэжьыгъэр зищIысыр къэтщIэнымкIэ. А зэманым емызэшыжу даунэтIащ Егоровэ Татьянэрэ Iэпщэ Зауррэ, абыхэм я гуащIэ мымащIи халъхьащ ЩIалэгъуалэ палатэр зэфIэувэным.
Парламентаризмэм зиужьынымкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ хэхакIуэхэм, гугъуехь пэщIэхуа цIыхухэм уепсэлъэнымрэ уаIущIэнымрэ. Депутат къалэныр зэрызгъэзащIэм и мызакъуэу, «Пашэхэм я зэщIэхъееныгъэ» урысейпсо зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэм и унафэщIуи сыщытщи, IэмалыфI сиIэщ хабзэмрэ хуитыныгъэхэмрэ я лъабжьэр, унагъуэм, лэжьыгъэм, уголовнэ Iуэхухэм ятеухуа законодательствэр, гъащIэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ нэгъуэщIхэр щIэблэм я деж нэхьэсыным теухуауэ. Абы къикIращи, нобэ дыхуейщ хабзэм хащIыкIыу ди щIалэгъуалэр къэдгъэхъуну, Урысейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым я конституцэхэм ахэр щыгъуазэу, я къалэнхэмрэ хуитыныгъэхэмрэ ящIэу, жэуаплыныгъэ яхэлъу. Абы иджыпсту демылэжьмэ, къэрал хабзэхэр къызыфIэмыIуэху, нэмыплъ езыт, дзыхьмыщI щIэблэщ диIэнур, апхуэдэм, зэрытщIэщи, иужькIэ щIэпхъаджагъэхэр къыдокIуэ. Абы къыхэкIыу дыхущIокъу щIалэгъуалэр хьэл мыхъумыщIэхэм щытхъумэу, езыхэми къалэнхэр зэраIэр къагурыдгъаIуэну. Ар Iэмал зимыIэщ жылагъуэ зэпIэзэрыту декIуэкIын, пщIэрэ щIыхьрэ зэрылъ къэралу зыдужьын щхьэкIэ.
- КъБР-м и Парламентым узэрыщылэжьа пIалъэм сыт къуигъэщIа? Депутату ущытыныр гугъу?
- Зыгуэрхэр къызэщIэпкъуэжыну, дауи, пасэщ. ДяпэкIэ лэжьыгъэшхуэ къытпэщылъщ. Парламентым и депутату ущытыныр, шэч хэмылъу, жэуаплыныгъэ зыпылъщ. А лэжьыгъэм къыпхуегъэув уи къэухьым зэпымыууэ хэбгъэхъуэныр, къекIуэкI Iуэхухэм ущыгъуазэрэ къэралым къыщащтэ зэхъуэкIыныгъэщIэхэм ухэплъэу. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зэбгъэгъуэта щхьэкIэ, зэманыр и пIэ иткъым, зэбгъэхъулIахэм ущыгугъыу ущыс хъунукъым. Зыужьыныгъэм гъунэ иIэкъым.
Ди лэжьыгъэм щызогъэнэхъапэ щIыналъэм щыпсэухэм, нэхъыжьми нэхъыщIэми, епсэлъэныр, хэхакIуэхэм пыщIауэ ущытыныр, я Iуэху еплъыкIэм зыщыбгъэгъуэзэныр. УФ-м и Президентри Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэм и Iэтащхьэри илъэс куэд щIауэ зытет лэжьэкIэщ ар. ЦIыхубэм удэгъуэгурыкIуэнращ нэхъыщхьэри, си щхьэкIэ сыкъапщтэмэ, цIыхум сахэтыну сфIэфIщ. Апхуэдэ Iэмал депутат къулыкъуми зэгухьэныгъэм и унафэщIу сызэрыщытми къызатри, жылагъуэр зыхуэныкъуэмрэ я мурадхэмрэ зэрызыщызгъэгъуэзэфым срогушхуэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, накъыгъэм и 26-м «Художники добра» зыфIэтща пшыхьыр (уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэ Бэрэгъун Заур хэту) сабий зеиншэхэмрэ адэ-анэм я нэIэм щIэмыту къэнахэмрэ папщIэ къызэдгъэпэщыну ди мурадщи, ар къыдэхъулIэну сыщогугъ. Депутат лэжьыгъэм дыхуегъасэ псори зэпэлъытауэ унафэ тэмэм къэщтэным.
