Щэхъурадж и «Щыблэныкъуэ»

Блашэпсынэр Адыгэ Республикэм и Куэшхьэблэ щIыналъэм пхрыж Щэхъурадж псы цIыкIум и ижьрабгъу лъэныкъуэмкIэ Iусщ. 

2024 гъэм къызэралъытамкIэ, абы цIыху мини 3,3-м нэблагъэ дэсщи, я нэхъыбэр (процент 97-м нызэрыхьэсыр) адыгэщ. Къуажэм зэреджэр IыхьитIу зэхэтщ: «блашэ» - жыг лIэужьыгъуэ (клён), «псынэ» - щIыщIагъыпс мыхьэнэхэр къарыкIыу. 

Кавказ зауэжьыр щекIуэкIа илъэсхэм язым, урыс дзэпщ, генерал Глазенап Григорий Балъкъ псым зэпрыкIри Къэбэрдеишхуэм изэрыгуащ икIи зрихьэлIа жылэхэр, зы къахимынэу зэтригъэсхьауэ щытащ. ГущIэгъуншэ теуэм иужькIэ (1804 - 1805 гъэхэм), пащтыхь администрацэм и жыIэ щIэувэну зи щхьэ тезымылъхьа адыгэ жылэхэм зыкъызэщIакъуэри, а зэманым зи щхьэхуитыныгъэр иджыри зыхъумэжыф КIахэмкIэ (Псыжь адрыщIымкIэ) ягъэзащ. Iэпхъуахэр (тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ) я къару къикIыху а лъэныкъуэмкIи къащыпэщIэтащ ящI къатезыхахэм. 

Зэман дэкIри, ищхьэкIэ зи гугъу тщIа Iэхэлъахэм деж япэу щызэгъа къэбэрдей лIакъуэхэм ящыщу унагъуэ 30-м нэблагъэм Щэхъурадж псым и Iуфэр, унагъуэ 16-м абдежым къыщхьэщыт Iуащхьэ цIыкIуу Щыблэныкъуэ зи фIэщыгъэм и щыгур хэщIапIэ яхуэхъуащ. 

Блашэпсынэ жылэм и къэхъукIам ехьэлIауэ нэгъуэщI хъыбари щыIэщ. Пащтыхьыдзэм 1860 гъэм Лабэрэ Хуэдзрэ я псыхъуащхьэхэр «къыдигъэкъэбзыкIын» щIидзат. ЛъагапIэхэм кърахух къэбэрдей хьэжрэтхэм ящыщ гупыр, Щэхъурадж псым къызэпрыкIа иужь, зы щIыпIэ гуэрым деж псынэ къыщIэжыпIэ дахэ щарихьэлIащ. Гъуэгуанэ хьэлъэ къызэзынэкIахэр а Iэхэлъахэм щетIысэхащ. Ягу дыхьащ Iэгъуэблагъэм пэгъунэгъу губгъуэ бгъуфIэшхуэри мэз кусэ кIыхьу абы декIуэкIри. Къалъэгъуащ псынэ къыщIэжыпIэм деж, щыблэм тIу ирищIыкIауэ, блашэ жыгышхуэ зэрыщытри. А псоми къадэкIуэу, къэIэпхъуахэм къалъытащ а абдежым щетIысэхынымкIэ езы Тхьэшхуэр къахуэупсауэ. 

Жыгыжьым и Iэхэлъахэм а махуэ дыдэм щIыхьэху щаублащ. Хэтахэм псы къыщIэжыпIэр ягъэкъэбзащ, и щIэр куу ящIри, псыхъуэм къыдаха мывэкIэщхъхэмкIэ къращIыкIыжащ, ихъуреягъкIи ягъэбыдэжащ. Ди лъэхъэнэмкIэ къетIуэнтIэкIыжмэ, телъыджэр аращи, а къуажэм щыпсэу нэхъыжьыфIхэм зи гугъу тщIа псынэр ноби зыхуей хуагъазэ, къабзэуи зэрахьэ.   

«Блашэ-псынэ» цIэр иужьым зытрагъэIукIыжа жылэр абдежым зэрыщетIысэхрэ зы илъэс нэхъ дэмыкIыу, щыблэ зэуауэ щыта жыгыжьым и лъабжьэм щIэж цIыкIуитI къыщыунэхуат. А Iуэхум къуажэдэсхэр хуабжьу щыгуфIыкIат икIи нэхъри я фIэщ ищIат а щIыпIэр Тхьэшхуэм къазэрыхухихар. Абы лъандэрэ илъэс куэд дэкIами, абдежыр жылэдэсхэм ноби я тхьэелъэIупIэщ икIи я зэхуэсыпIэщ. 

Блашэпсынэрэ абы пэгъунэгъуу щетIысэха адрей адыгэ жылэхэмрэ я Iэхэлъахэр ящыщщ Кавказ зауэжьым иужькIи мамырыгъэр куэдрэ щызэтемыува щIыпIэхэм, щыпсэуахэм пащтыхь администрацэм и унафэхэр ягу зэрытемыхуэм къазэрыхуэмыщтэм къыхэкIыу. 

Апхуэдэу, 1868 гъэм, «Хуэдз зэщIэхъееныгъэкIэ» зэджэ зэпэщIэувэныгъэм и ужькIэ, Блашэпсынэ къагъэIэпхъуауэ щытащ лIакъуэлIэшхэу Ашабэхэ, Дерхэ, Думэнхэ, Дэхъушокъуэхэ, Къандаурхэ, Щоджэнхэ я жылэхэм дэсахэм ящыщу Тыркум мыIэпхъуэу.