Бгылъэ къуажэ бгынэжахэр

Ингушым, Шэшэным, Осетие Ищхъэрэ - Аланием, Къэбэрдей-Балъкъэрым,  Дагъыстэным щыIэ бгылъэхэм зэгуэр ябгынэжауэ щыта къуажэхэм, жылэхэм щыщыIэ къохъу. Унэ блын гуэхуахэр, быдапIэ зэхэкъутахэр, мывэ сын тIорысэхэр - аращ а щIыпIэхэр къуажэу зэгуэр зэрыщытам и щыхьэту къэнар. Апхуэдэ щIыпIэхэр тхыдэ, щэнхабзэ щIэин мэхъу, языныкъуэхэми музей щытыкIэ яIэщ, зыгъэпсэхуакIуэхэм ирагъэлъагъу, и тхыдэм и гугъу хуащIурэ. Абыхэм ящыщщ зи гугъу тщIыну  бгылъэ къуажэ бгынэжахэр.                                                                                                                                                                                   

 Эрзи. Эрзи хъужыр Ингушым щыIэ Джейрахск районым щыщ зы къуажэжь дыдэ бгынэжащ, зэгуэр щыпсэуаIауэ уи нэгу къыщIэбгъэхьэжыну гугъуу. Мывэ быдапIэ кхъахэхэр пщIы бжыгъэкIэ, унэ 50 хуэдиз щыплъагъунущ абдеж. Ахэр псори метр 2000 хуэдизкIэ лъагэу бгылъэхэм щыIэщ. Мывэ унэхэр, быдапIэхэр Эрзи щIыпIэм щаухуауэ щытащ XV–XVII лIэщIыгъуэхэм. Къуажэ кхъахэжьыр лъэпкъ щэнхабзэм и щIэинхэм хабжэ. Ар хеубыдэж а фIэщыгъэ дыдэр зиIэ мэзгъэфIэным (заповедник). Абы къыхэкIкIэ щIыпIэр яхъумэ. Эрзи щIыпIэм щыIэ быдапIэжьхэм языныкъуэхэм я лъагагъыр метр 30-м зэрынохьэс. Ар къатипщIу зэтет унэм хуэдизынущ. «Эрзи» мэзгъэфIэным пэгъунэгъуу щыIэщ «Армхи», «Берд», «Чайка» хьэщIэщхэр. Абыхэм зыгъэпсэхуакIуэхэр къыщоувыIэ. 

Эгикал. Эгикал щIыпIэри Ингушым, Джейрахск районым хиубыдэ зы псэупIэ бгынэжащ, пасэрей быдапIэжьхэр Цей-Лоам бгым и ипщэ нэпкъым щиувыкIауэ. Ари бгылъэм исащ, метри 1200-рэ лъагапIэм щыIэу, курыт лIэщIыгъуэм ящIауэ щыта ухуэныгъэхэр нобэми болъагъу. Мывэм къыхэщIыкIа унэ кхъахэ къомым яхэтщ зауэ хуэIухуэщIэхэм хуэщIа быдапIитху, зи лъагагъыр метр 27-м нэс быдапIэ къызэрыгуэкIыу хы, зы мавзолей, сыныжьу 100-м нэблагъэ. БыдапIэ къуажэм укъеплъыхмэ болъагъу Ассин къуэр зэригъуэлъыкIар, ухоплъэ Ассы псым. «Эгикал» щIыпIэм ит ухуэныгъэхэр мывэм къыхэщIыкIащ, зы гъущI Iуни ухуэныгъэ Iэмэпсымэ гуэри къэмыгъэсэбэпауэ. БыдапIэ къалэм цIыхухэр щыпсэуащ XX лIэщIыгъуэм ику пщIондэ, 1944 гъэм, абдеж дэсахэр хэкум ирагъэIэпхъукIыху. Абы лъандэрэ Эгикалыр нэщI хъуащ, музей-быдапIэм и теплъэ иIэщ.
Цмити. Цмити къуажэ зэхэкъутар Осетие Ищхъэрэм, Куратин псыхъуэм щыIэщ. Илъэс щэ бжыгъэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Цмити щыпсэуахэм я унэ-лъапсэхэр, кхъэхэр кIэращIыхьауэ щытащ Кариухох бгым и нэпкъым. Пасэрейхэм щIыпIэ задэр псэупIэ щIащIам и щхьэусыгъуэт зауэр - тэтэр-манголхэм я дзэм гу лъамытэу блэкIынут гъуэгум утету къыпхуэмылъагъу къуажэм. ГъэщIэгъуэнращи, къуажэ кхъахэм я лъабжьэ дыдэм деж щыт унэхэм ящыщхэм иджыри къыздэсым цIыхуипщI хуэдиз щопсэу. Цмитир XIII-XV лIэщIыгъуэхэм ящIауэ щыта тхыдэ щIэинщ. Псори зэхэту щIыпIэм хъума щыхъуащ ухуэныгъэ 30. Абыхэм яхэтщ кхъэлэгъунэхэри. Верхний Фиагдон къуажэм пэгъунэгъущ Цмити – абы уикIыу лъэсу унэсынущ зы сыхьэткIэ. 
Лисри. Лисри Осетие Ищхъэрэм щыIэ къуажэ бгынэжащ. Мамисонск бгы зэхуакум щыIэщ. XVII лIэщIыгъуэм и кIэухым щегъэжьауэ XIX - м и пэщIэдзэм нэсыху ар республикэм цIыхухэр щыпсэу и щIыпIэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщащ. 1920 гъэм унагъуи 120-рэ дэст абы. Ауэрэ, цIыхухэр къыдэIэпхъукIри, тыншу щыпсэуну щIыпIэхэм кIуащ. Иджы Лисри пасэрей къуажэжьыр федеральнэ мыхьэнэ зиIэ щэнхабзэ щIэинщ. Абы щыплъагъунущ «Успение Пресвятой Богородицы» члисэр, XIX лIэщIыгъуэм яухуауэ щытар. 
Члисэм нэмыщI, щIыпIэм щыIэщ мывэ быдапIэу блы, апхуэдэуи, «Мидгау дзуар» фIэщыгъэр зиIэ мывэ быдапIэу бжэщхьэIу гъэщIэрэщIахэмкIэ зи щхьэм нэс удэкIуей быдапIэр – къуажэжьым и тепщэм щIыхь хуащIу яухуауэ щытар. 
Ишканты. Ишкантыр Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ бгылъэ къуажэ бгынэжащ. |XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм мыбдеж иджыри щылажьэрт пэщIэдзэ еджапIи, щыIэт мэжджыти, тыкуэн цIыкIу зыбжани. ЦIыхухэр пасэрей мывэ унэхэм щыпсэурт. 1944 гъэм щегъэжьауэ бгылъэ къуажэм зыри дэсыжакъым - Азие Курытым ягъэкIуауэ щытащ. Абы лъандэрэ къуажэр зэхэкъутэпащ. Ишканты щыплъагъунущ Амирхан-Кала быдапIэр – ар хъарзынэу къызэтенащ. БыдапIэр XVII лIэщIыгъуэм яухуащ. 
Гоор. Гоор – Дагъыстэным, Шамиль районым, щыIэ зы къуажэ тIорысэщ. Бгылъэ къуажэ бгынэжам лъэсу удэкIуей мэхъу бгым ирикIуэ лъэс лъагъуэ задэ нашэкъашэмкIэ. Гоорым хъума щыхъуащ метр 15 - м нэблагъэ зи лъагагъ быдапIэхэр. Ахэр XVI-XVIII лIэщIыгъуэхэм яухуауэ щытащ. Гоордэсхэр тафэм къеIэпхъухауэ щытащ XX лIэщIыгъуэм. 
Кахиб. Дагъыстэным, Шамиль районым, щыIэщ Кахиб къуажэ тIорысэри. Кахибым цIыхухэр дэтIысхьауэ щытащ палеолитым и лъэхъэнэм. Псэуалъэхэр абыдеж щаухуат XIII лIэщIыгъуэм. Абы иджыри цIыху закъуэтIакъуэ щопсэу. 

ГЪУЭТ Синэ.
Поделиться: