Шынагъуэщ икIи узыгъэджылщ

Щыблэр – къэхъукъащIэ шынагъуэщ, идз удыныр икъукIэ зэрыхьэлъэм къыхэкIыу, куэдыр зыгъэпIейтейщ, зыгъэджылщ. И къэхъукIэ-зэхэтыкIэр щIэныгъэлIхэм, сыт хуэдизу я Iэмалхэм зрамыгъэужьами, и кIэм нэс яхузэхэгъэкIакъым.

ЗэрытщIэщи, уэшхышхуэм щыблэри уэри къыщрихужьэ къохъу, псом хуэмыдэжу гъатхэм и хуэбэгъуэ лъэхъэнэмрэ гъэмахуэм и пэщIэдзэ мэкъуауэгъуэмрэ. Щыблэм «тIасхъэщIэхыу» къиутIыпщ лыгъэм, къызэрыхэдгъэщащи, къалэхэмрэ къуажэхэмрэ электрокъарукIэ къызэзыгъэпэщ пкъохэмрэ трансформаторхэмрэ зэтрекъутэ, жыгышхуэхэр зэрыт гуэрэнхэр зэтрелыпщIэ.

Мы къэхъукъащIэр яхуолъэ псым тет кхъуафэхэм, уэгур зэпрызыгъэз кхъухьлъатэхэм, къырылъэ-къуршылъэ промышленностым и IэнатIэ нэхъ зызыужьахэм, ухуэныгъэ лъагэхэм, блэкIам къыщIэна чэщанэжьхэм.

Пшэ электричествэм зыкъызэрызэкъуих къэкIуэкIэ шынагъуэу икIи ямылейуэ дэ тщIэр хьэуам гъуэгуанэ кIыхь щызыкIу электродыншэ щыблэшэрщ.

Дызытепсэлъыхь къэщIыгъэм зы напIэдэхьеигъуэм идз удыным, физикхэм я псалъэкIэ жытIэмэ, электротокыу хэлъым я нэхъ ин дыдэр, къызэрабж Iэмэпсымэхэр щыIэщи, ампер мин 26-м щыщхьэдэха къэхъуащ, и «напряженэр» вольт мелуани 100-м щхьэщокI, и лъэщагъыр киловатт мелардым ноблагъэ. Щыблэм унэ зэтетхэр, кхъухьхэр, члисэхэр зэщхьэщехри, хьэбэсабэу зэтрегъэщащэ. 

Астрофизикхэм къызэрапщытауэ, щыблэм и къэкIуэкIэ зэхуэмыдэхэм, ди планетэм и мызакъуэу, Дыгъэм къедза адрей уафэщIхэми, псалъэм папщIэ, Венерэм, Юпитерым, Сатурным, Ураным, нэгъуэщIхэми уащрихьэлIэнущ.

КъызэрапщытамкIэ, ЩIы Хъурейм илъэсым хуэзэу уафэгъуагъуэ уэшхыу мелуан I6 хуэдиз къыщошх. Ар ику иту къызэрыдгурыIуэ хъунур аращи, дызытес планетэм зы дакъикъэм хуэзэу уафэгъуагъуэ уэшхыу I800-м зыкъыщызэщIащIэ, секунд къэс щыблэр I00-м нызэрыхьэскIэ пшэхэм къащыпхроукI. ИщхьэкIи зэрыщыжытIащи, уафэгъуагъуэ уэшх щыщыIэр инэхъыбэм хуабэгъуэ лъэхъэнэрщ. АрщхьэкIэ языныкъуэ хы Iуфэхэм щIымахуэми щыуэлбанэрилэщ.

Бгылъэ щIыпIэхэм уафэгъуагъуэ уэшхыр щыкуэдщ, уафэхъуэпскIхэр щынэхъыбэжщ. Щыблэр зыхуэщ къешхыкIэм нэхъ зыкъыщыуигъащIэр шэджагъуэ нэужьырщ. Кавказ Ищхъэрэм уафэгъуагъуэ уэшхыр зэрыщекIуэкIыр зы сыхьэт, нэхъыбэ дыдэу сыхьэтищым нэблагъэкIэщ. Ар зыфIэкуэдхэм мыри яжеIапхъэщ: Африкэм узыщрихьэлIэ тропик щIыпIэхэм уафэгъуагъуэ уэшхыр сыхьэт I3-кIэ щымыувыIэр нэхъыбэщ. 

Уэшхзехьэ пшэ гуэрэнхэр я «шыфэлIыфэкIэ» едгъэщхь хъунущ бгыщхьэхэм, чэщанэхэм, я нэхъ мащIэрауэ гъукIэ сыджхэм. Пшащхьэхэм я щыгур уи нэгу къызэрыщIэувэр кIагъэпшагъэ гуэрым щIихъума хуэдэущ. Я лъащIэр, ар езы къес-къешххэр къызыхэкI я Iыхьэрщ, теплъэ убзыхуа зимыIэ фIыцIагъэ Iувщ. Уэшхылъэ пшэ гуэрэнхэм я щхьэкIэхэм километри 8-15 хуэдизкIэ щIым зыщхьэщаIэтыкI, я лъащIэхэм - километр 0,5-3,5 хуэдизкIэ. 

Пшэм хэт псыIагъэр, ткIуанэ жьгъей щIыIэпсхэм я деж къыщыщIэдзауэ мыл кIанэхэм я деж щиухыжу, щытыкIэ зэмыщхьхэм йоувэ. АтIэми, уэшхышхуэ къригъэжьа - зэман кIэщIым къриубыдэу пшэм псыуэ тонн мини 100-м щIигъу къызэрыхэжынум зыхуэгъэхьэзыр! ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдиз зи «бэвагъ» псыIагъэр пшэм щызэтезыIыгъэ къарур, къызыфIэдгъэщI зэрыхъунумкIэ, ямылейщ. 

ЩIы щхьэфэм къыщежьэу, къащIэпщэ жьапщэм къищынэмыщIа, ткIуэпсхэмрэ мыл кIанэхэмрэ пшэм щызэтезыIыгъэ къаруушхуэу къалъытэ электричествэр къыхокI пшэ лъащIэмрэ пшэ щыгумрэ щызэхэухуэна ткIуэпсхэр зэрыузэдар зэрызэтемыхуэм, абы ипкъ иткIи абдежым малъхъэдис губгъуэшхуэ къызэрыщыунэхум. А къарум уэгум ит пкъыгъуэхэр зыр адрейм ирешалIэ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ пшэм къыщыхъей Iуэхугъуэ псори: уэшх къежэхым и бэвагъыр, уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэр, уэ къехым и хьэлъагъыр – ахэр псори зыр адрейм зэрелъытар. Псалъэм папщIэ, уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэр нэхъыбэху, уэ къехым и инагъымрэ и куэдагъымрэ хохъуэ.

АтIэми, а псом хэзымыщIыкI цIыхум дежкIэ гурыIуэгъуейщ псы ткIуэпсхэмрэ мыл кIанэ цIыкIухэмрэ фIэкIа зыхэмылъ пшэм апхуэдиз зи лъэщагъ электричествэ щIыхэтри, километр зыбжанэ зи кIыхьагъ щыблэшэр дунейм къызэрытригъэхьэ щIыкIэри. 

Пшэ кIуэцIым уэ кIанэхэм къыщыунэхун щыщIадзэр абы щыщыIэ электричествэм и къарур зы мардэ гуэрым щхьэдэха иужькIэщ, икIи уэр пшэм къызэрыщыхъум и хуабжьагъыр абы къыхэбыргъукI малъхъэдис (электромагнитнэ) къарур зыхуэдэм елъытащ. Уэшхылъэ пшэ Iувхэм щызэпхыукI уафэхъуэпскIхэм я бжыгъэр зы дакъикъэм къриубыдэу 18 - 20-м нэблэгъамэ, геофизикэ щIэныгъэм зэригъэувымкIэ, апхуэдэхэм уэ къызэрызыхаутIыпщыкIынум утемыгупсысыкIми хъунущ.