Энеевым и вагъуэр маблэ

Ди тхыгъэр зытеухуа еджагъэшхуэр къызыхэкIа балъкъэр лъэпкъым щыщхэм нэмыщI, зэрыкъэралуи зэрыгушхуэ щIэныгъэлI щыпкъэу щытащ. Ар ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и академик цIэрыIуэ, ди лъахэгъу еджагъэшхуэ Энеев Тимур Магомед и къуэрщ (1924 - 2019). А щIэныгъэлI щэджащэм и цIэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ ди къэралым космонавтикэм зэрызыщиужьам.

Энеевым и сабиигъуэр Моск­ва щыкIуащ. Аращ ар щIэныгъэм и лъагъуэ нэхум щытеувари. Курыт еджапIэм щыщIэса илъэсхэм къыщыщIэдзауэ щIалэ цIыкIур дихьэхыу хуе­жьащ хьэршым теухуауэ Циолковскэм иIа гупсысэхэм. ЕсэпымкIэ, физи­кэм­­кIэ, астрономиемкIэ щIалэ гуры­хуэм япэ къиувэ гупым яхэттэкъым. Тимур щIэхъуэпсырт а щIэныгъэ хьэлэмэтхэм нэхъ кууужу щы­гъуа­зэ зищIыну, абыхэм я лъа­га­пIэхэм нэсыну.

Хэку зауэшхуэр ди къэралым и текIуэныгъэкIэ иухуа нэужь, щIалэщIэр иужь ихьащ и хъуэпсапIэхэм ялъэIэсыну. Тимур хузэфIэкIащ къэралым и еджапIэ нэ­хъыщхьэхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэ дыдэм - Москва дэт къэрал университетым - щIэныгъэ лъагэ щызригъэгъуэтын. Ещанэ курсым щIэ­су арат, Энеевым и курс лэжьы­гъэм щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу Келдыш, Космодемьянский сымэ гу щылъатам. Хьэршым лъатэ ракетэм и гъуэгур убзыхунымрэ ар цIы­хум и унафэм щIэгъэтынымрэ теу­хуат студент Энеевым и япэ къэхутэныгъэ лэжьы­гъэр. Ар апхуэдизу щIэныгъэлIхэм яфIэхьэлэмэт хъуати, журнал цIэрыIуэхэм къытрадзащ куэд дэмыкIыу. Энеевым и лэжьыгъэм щыгъуазэ зыхуэ­зы­щIа куэдым жаIащ а щIа­лэ­щIэм бгъэдэлъ зэфIэкIыр къызэрымыкIуэу зэрыщытыр, апхуэдэуи абы и япэ къэхутэныгъэм хьэршым епха щIэныгъэм адэкIи зиужьы­нымкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр.

Еджэныр къиуха нэужь, Энеевыр 1948 гъэм щIэтIысхьащ МКъУ-м и аспирантурэм. Иджы абы и къэхутэныгъэхэм нэхъ­ри зригъэубгъуат: ахэр тещIы­хьат щIыналъэ жыжьэхэр зэ­пы­зычыф баллистическэ ракетэхэм я псынщIагъыр убзыхунымрэ зэрылъатэ гъуэгур гъэнэIуэ­ным­рэ. Энеевым и къэхутэны­гъэ­щIэ­хэм япкъ иткIэ, апхуэдэ ракетэхэр нэхъ жыжьэ лъэтэф хъуауэ щы­тащ. Апхуэдэ лэжьы­гъэ купщIафIэ зи къалэмыпэм къы­щIэкIа Тимур и кандидат диссертацэр ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи математикэ щIэ­ныгъэхэмкIэ кандидат цIэр къыфIа­щащ.

ЩIэныгъэхэмкIэ доктор цIэр къыхуа­гъэфэщэн папщIэ, Энеевым хэхауэ зы лэжьыгъэ гуэри ищIа­къым. ЩIэныгъэ­хэмкIэ Урысей Ака­демием и Президиумым хэтхэм зэдэарэзыуэ а цIэ лъапIэр ди лъа­хэгъум къыфIащащ абы и Iэда­къэщIэкIхэу япэ IэрыщI спутникыр хьэршым утIып­щыным теухуауэ щытахэм папщIэ. Апхуэдэ лъытэныгъэ лъагэр хуэфащэ дыдэт гупсысэ шэщIа, акъы­лышхуэ зыбгъэдэлъ щIэныгъэлIым.

ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 50 гъэхэм Энеев Тимур щылэжьащ РАН-м Стекловым и цIэкIэ иIэ Математикэ инс­титутым. Сыт хуэдэ унэтIыныгъэкIи ядэхъуу, пэрыту ар ядэлэжьащ дунейпсо цIэ­ры­Iуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэу Келдыш, Годунов, Тихонов, Гельфанд, нэгъуэщI­хэми.

Еджагъэшхуэм и IэдакъэщIэкIхэм я нэхъыбэр ноби хуолажьэ хьэршым яутIыпщ аппаратхэм я псынщIагъыр къэхутэнымрэ ахэр цIыхум и унафэм щIэгъэтынымрэ. Апхуэдэ и щIэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэм папщIэ абы къратащ Цандер Фридрих и цIэр зезыхьэ дыщэ медалыр. Апхуэдэу Энеевыр хуабжьу дихьэхыу щытащ космогонием, астрофизикэм, планетэхэм я зэхуаку щызекIуэ спутник системэ лъэщ зэтеубла зэрыхъуным. Иужьрей илъэсхэми абы елэжьащ. А псори, Эненевым и гъащIэм щыщ нэгъуэщI Iуэхугъуэ хьэлэмэт куэди итщ еджагъэшхуэм и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ ятеухуа «Вагъуэмрэ шэху уэздыгъэмрэ я нэху» тхылъ гъэщIэгъуэным. Ар и къалэмыпэм къыпыкIащ балъкъэр тхакIуэ Кучмезовэ Раисэ.

Ди республикэм и цIыхухэр, абы къихъуэ щIэблэр ирогушхуэ Энеев Тимур хуэдэ цIэрыIуэ куэд ди лъахэм къызэригъэщIам. Къыхэдгъэщынщи, Налшык дэт «ДыгъафIэ къалэ» творчествэмкIэ сабий академиер ди щIыналъэм щыцIэрыIуэ еджапIэхэм ящыщщ. IэнатIэм къыхыхьэ Iуэху зехьэкIэщIэ куэд лэжьыгъэм къыщыщагъэсэбэп академием ехъулIэныгъэфIхэр иIэу щолажьэ хьэршым епха щIэныгъэм ди щIыналъэм зыщегъэужьыным хуэгъэпса лабораторэ хьэлэмэт. Илъэс зыбжанэ ипэкIэ абы Энеевым и цIэр фIащащ. А лабораторэм гукъыдэжышхуэ яIэу щолажьэ, къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр щрагъэкIуэкI хьэрш щIэныгъэм дихьэх ныбжьыщIэхэм. КъахрырекI абыхэм Энеевым хуэдэу лъэпкъым, ди республикэм я цIэхэр фIыкIэ зыгъэIун IэщIагъэлI щыпкъэ куэд.

Апхуэдэ гъащIэ кIыхь икIи купщIафIэ къигъэщIащ ди лъахэхъу балъкъэр лъэпкъым къыхэкIа щIалэм. ЩIэны­гъэм и дунейм цIэрыIуэ щыхъуа Эневым и зэфIэкIхэм къапэкIуащ къэрал, жылагъуэ гулъытэ лъагэхэр. Ар хагъэхьауэ щытащ РАН-м и Президиумым икIи хьэршым епха IэнатIэхэмкIэ абы и къудамэм и унафэщIу, механикэмкIэ, хьэрш ракетэхэр зэпкърылъхьэнымкIэ IэщIагъэлI Iэзэу дунейм тетащ. Энеевыр Лениным, Демидовым я цIэхэр зезыхьэ Къэрал саугъэтхэм я лауреатт. Хьэршыр джыным, ар къэгъэIурыщIэным теухуа и къэхутэныгъэхэм папщIэ щIэныгъэлI пажэм къыхуагъэфэщауэ щытащ Ленин, Бэракъ Плъыжь орденхэр.

Энеев Тимур и цIэр игъащIэкIи хэмыгъуэщэжыну къыхэнащ космонавтикэм и дунейпсо тхыдэм. Еджагъэшхуэм и дамыгъэ бжыгъэншэхэм нэхъ лейуэ къахолыдыкI зы: 1978 гъэм астрофизикхэм къахутауэ щыта планетэ цIыкIум фIащауэ щытащ Тимур и цIэр. Энеевым и вагъуэр ноби уафэ джабэм щоблэ нуру лыду, къэкIуэну щIэблэхэм щIэныгъэ нэхум и лъагъуэр щIэблэхэм яригъэлъагъуэу.