ЩIым щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр къэзытIэщI

ЩIы щIагъым щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр къэхутэнымкIэ еш жыхуаIэр зымыщIэ IэщIагъэлI-щIэныгъэлIхэущ геологхэр къызэралъытэр я цIэр зэхэзыххэм я нэхъыбэм. 

ИпэжыпIэкIи, а цIыху емызэшыжхэрщ къырылъэ щIыпIэхэмрэ мывалъэхэмрэ щIэзыпщытыкIыу, жылагъуэр зыхуэныкъуэ хъугъуэ­фIыгъуэхэр здэщыIэнкIэ ­хъуну зыхуагъэфащэ щIыпIэхэр зыхуэдэр зэхэзыгъэкIхэр.
ЩIыгуу иIыгъыр зэрыиныщэр къэтлъытэмэ, Урысей Феде­рацэм геологхэр лэжьыгъэншэ зэрыщымыхъури нэрылъагъущ. Абыхэм зызрапщыт щIыгухэм куэду яхэтщ цIыху дахэ-дахэу зэрымысхэри. Ари я щхьэусыгъуэу, зи гугъу тщIы IэщIагъэлIхэр зытехьэ гъуэгуанэм махуэ бжыгъэ щрагъэхь къохъу, щызекIуэм къалэ дэнэ къэна, я нэхъ къуажэ цIыкIуи щаримыхьэлIэу. Апхуэдэ зэман гъэкIуэкIэм ахэр зэреджэр «губгъуэ сезонщ». Пэжщ, жылагъуэ гъащIэм дежкIэ хуабжьу щхьэпэ хъугъуэфIыгъуэхэр къэзыхутэхэм нэмыщI, мы унэтIыныгъэр куэду хуэныкъуэщ ­къаулъэпхъэщар зищIысыр зэхэзыгъэкI, зыдж щIэныгъэлIхэми. 

Тхыдэм  щыщу 

Дыкъэзыухъуреихь дунейм и хъугъуэфIыгъуэхэр къэбгъэсэбэп зэрыхъунум ижь-ижьыжкIэрэ ди планетэм щыпсэуа цIыхухэми гу лъатат. Геологие щIэ­ныгъэм ехьэлIа сатырхэм дащрохьэлIэ алыдж еджагъэшхуэхэу Пифагоррэ Аристотелрэ къызэранэкIа я тхыгъэ­хэми, щIэныгъэм а и къудамэми хэлъхьэ­ныгъэфI хуэзыщIа, философ, сурэтыщI, тхакIуэ цIэрыIуэ Леонардэ да Винчи и лэжьыгъэхэми. 
АрщхьэкIэ, къыхэгъэщыпхъэр аращи, геологие щIэныгъэм зиужьын щыщIи­дзар щIым къыщIах хъугъуэфIыгъуэхэм цIыхухэр нэхъ хуэныкъуэ щыхъуа XVIII лIэщIыгъуэрщ. Ауэрэ дунейм къытехьащ геологием пыщIа IэщIагъэхэри. 
Урысейм геолог IэщIагъэр къыщыгъэунэхунымкIи щIым щIэлъ хъугъуэфIы­гъуэхэр къыщIэхынымкIэ къэрал IуэхущIапIэ псо къы­щызэгъэпэщынымкIи  япэу унафэ щызыщIауэ щытар пащтыхь Пётр Езанэрщ. Ар къыщыхъуар 1700 гъэращ. 
1966 гъэм КъухьэпIэ Сыбырым къыщагъуэтащ щIыдагъэрэ газрэ куэдыщэу здэщыIэ щIыпIэ. 
ИкIи, Академик Яншин Александр зи пашэ гупым я жэрдэмкIэ, СССР-м и ­Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым гъатхэпэм и 31-м ­къищта Унафэм тету, а илъэс дыдэм мэлыжьыхьым и япэ тхьэмахуэр Геологым и махуэу ди къэралым щагъэуващ. 

Хабзэ  зэрыхъуауэ 

Ар ягъэлъапIэ геофизикхэм, геохимикхэм, геоморфологхэм, шахтэ кIуэцI­-хэм щылажьэхэм, бгыхэм щIэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр къэхутэным зи IэщIагъэр тезыухуа инженерхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэсхэм, абыхэм я гъэсакIуэхэм.
Геологым и махуэм ипэ къихуэу, зи гугъу тщIы унэтIыныгъэм епха IуэхущIа­пIэ-лъэщапIэхэм гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр къыщызэрагъэпэщ. Абыхэм лэжьакIуэ нэхъыфIхэм я цIэхэр къыщраIуэ, нэхъ къахэжаныкIахэм ЩIыхь тхылъхэмрэ тыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ ират. 

ГъэщIэгъуэнщ 

- ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, ЩIы Хъурейм илъэс меларди 4,5-м нэблагъэ и ныбжьщ. 
- Кольскэ хытIыгуныкъуэм щыпхаугъуэныкIа мащэ нэхъ ин дыдэм километр 12,26-рэ и кууагъщ. Абы и лъабжьэм пщтырагъыр градус 220-м щынос. 
- Антарктидэм щыIэ Эребус мафIэбгыр бахъэ къихупIэщ. Псы­Iагъэм и жахуэхэр щIым къызэрытехьэу мэщт, асыхьэту мыл щохъури, абдеж дыдэм къат-къатурэ щызэтрещIэ.
- Тыркумэн къэралыгъуэм и Дарваз кратерым цIыхухэр «жыхьэнмэм и бжэкIи» йоджэ. 1971 гъэм абдежым геологхэм щIыр щаубрум ­бгъуэнщIагъ кууущэ къыщыщIагъэщащ. Гъуэжлау абрагъуэм кърихуу щIэзыдза гъуэзыр, цIыхухэм я узыншагъэм дежкIэ зэрану къалъытэри, щIым и щхьэфэм къамыгъэсын щхьэкIэ абы мафIэ ира­дзащ. Ар мыункIыфIыжауэ иджыри къыздэсым маблэ. 
Мы зэманым Геологым и махуэр щагъэлъапIэ СССР-м хыхьэу щыта языны­къуэ къэралхэми. 
Дызытепсэлъыхь IэщIагъэ-щIэныгъэм нэхъ пэгъунэгъухэм ящыщт тхакIуэу икIи геолог Iэзэу щыта, къыщикIухьахэм зыхэта-щилъэгъуахэм къахищыпыкIыу, роман удэзыхьэх зыбжанэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа, геологие-минералогие щIэ­ныгъэхэмкIэ кандидат Корчагин Владимир. 
Геологхэм я лэжьыгъэр зыхуэдэр къозыгъащIэщ Куваев Олег «Территория» зыфIища и романри.