Дунейм и щытыкIэмрэ махуэхэм я зэблэхъукIэмрэкъым гъатхэр ипэжыпIэкIи къызэрихьар нэхъ къыдэзыгъащIэу куэдым къалъытэр, атIэ бзухэм я макъ убзэрэбзэжу дэнэкIи къыщыIумкIэщ.
Къуалэ цIыкIухэм я дунейпсо махуэу мэлыжьыхьым и 1-р щIагъэувар ахэр а пIалъэм ирихьэлIэу ипщэ щIыналъэхэмкIэ къызэрилъэтыкIыжырщ. «ЦIыхухэмрэ биосферэмрэ» программэм тету, а Iуэхум унафэ щытращIыхьауэ щытар ЮНЕСКО зэгухьэныгъэрщ.
Нэхъ жыжьэу дызэплъэкIыжынщи, 1894 гъэм а Iуэхум ехьэлIа япэ гупсысэр къыхэзылъхьауэ щытар Америкэм и Штат Зэгуэтхэм и Ойл-сити къалэ цIыкIум ныбжьыщIэхэм курыт щIэныгъэ щегъэгъуэтынымкIэ инспектор нэхъыщхьэу щылэжьа Бэбкок Чарльзщ.
Дамэ къызыхуигъэщIа псэущхьэхэм защIэгъэкъуэным ехьэлIа гупсысэр XX лIэщIыгъуэм и щIэдзапIэм ди къэралми къэсащ. ЕгъэджакIуэ Бузук Пётр зыдэс Хортицэ къуажэм 1910 гъэм къыщызэригъэпэщат «ЩIыуэпсыр зыхъумэхэм я зэгухьэныгъэ» зыфIищар. Нагъыщэрэ дамыгъэу абы хузэхигъэувари бзу абгъуэт. А гупым хыхьэхэм къуалэ цIыкIухэр ягъашхэрт, абгъуэ цIыкIухэр адэкIэ-мыдэкIэ щыхупащIэрт.
1917 гъэм зыкъэзыIэта Октябрь революцэ иным къыкIэлъыкIуа зэрызехьэшхуэм а Iуэхур дэбзэхыжыпауэ щытами, къэунэхуа къэралыгъуэщIэм, зэтес зэрыщыхъужу, къыщаIэтыжат.
СССР-м 1924 гъэм и шыщхьэуIу мазэм Юннатхэм я союзпсо зэхуэс щекIуэкIащ. Аращ къыщыхалъхьэжар Бзухэм я махуэр Хэкум щыгъэувыжын зэрыхуейр. АбыкIэ жэрдэмыр зейр къэралым и Биостанц нэхъыщхьэм и егъэджакIуэ Дергунов Николайт. Къызэрыщрахьэжьэжуи, а Iуэхур къэралыгъуэщIэм 1926 гъэм япэ дыдэу щагъэлъэпIащ.
Юннатхэм я союзпсо зэхуэсым иужькIэ, СССР-м и щIыналъэ псоми тIэкIу-тIэкIуурэ щызэкъуэуващ бзухэр зыдж щIэныгъэм – орнитологием - дихьэх ныбжьыщIэхэм я гуп щхьэхуэхэр. КъыкIэлъыкIуа гъэми Бзухэм я махуэр Москва и щIыпIэ псоми щагъэлъэпIащ. Къалэм щрагъэкIуэкIа а Iуэхум сабийрэ ныбжьыщIэу мини 5-м щIигъу щызэхуашэсат.
ДекIуэтэкIынщи, 1928 гъэм СССР-м зи гугъу тщIы махуэм къыщызэрагъэпэща щIыхьэхум хэта щIалэгъуалэу мин 65-м нэблагъэм бжэндэхъу абгъуэу мин 15-м щIигъу адэкIэ-мыдэкIэ щыпащIат.
Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм мы Iуэхум «лъахъэ» ирадзыжауэ щытами, I948 гъэм ар аргуэру къаунэхужащ. Бжыгъэхэм дариплъэжмэ, 1953 гъэм щIыуэпсыр зэтезыIыгъэ мы лэжьыгъэ щхьэпэм еувэлIат школакIуэ мелуани 5-м нэблагъэ.
Пэжщ, XX лIэщIыгъуэм и 60 - 70 гъэхэм мыпхуэдэ щIыхьэхухэр ирамыгъэк1уэк1ыж хъуат. Ауэ Урысей Федерацэм Бзухэм къащхьэщыжынымкIэ и зэгухьэныгъэу 1993 гъэм зэхашэжар лъабжьэ ящIри, мы Iуэхур аргуэру ирагъэжьэжащ.
1999 гъэм Москва дэт курыт еджапIэхэм щIэсхэм къэлъэтэж бзухэм щхьэкIэ абгъуэ IэрыщIу 500-м щIигъу зэпкъраIулIат икIи ахэр мэлыжьыхьым и 1-м ирихьэлIэу жыгхэм щыпадзат. 2000 гъэм а къалэм и Правительствэм Бзухэм я махуэм гулъытэ хэха хуэщIыныр жылагъуэ Iуэхуу къыщалъытащ. Абдежым къыщыщIэдзауэ Урысей Федерацэм мэлыжьыхьым и 1-р Бзухэм я махуэу ягъэлъап1э. Курыт школхэм щIэсхэм, орнитологием дихьэх ныбжьыщIэхэм я дзей гупхэм хэтхэм зэхашэ зэпеуэхэр теухуащ къэкIыгъэхэм, псэущхьэхэм, зэрыщыту къатщтэмэ, дыкъэзыухъуреихь дунейм хуэсакъын зэрыхуейм.
Мэлыжьыхьым и 1-м цIыкIухэр щIыуэпсым хэхауэ яхъумэ и щIыпIэхэм яшэ, я нэгу зыщрагъэужь, зыщрагъэплъыхь. Нэхъыжьхэмрэ нэхъыщIэхэмрэ, зэхэту, а махуэм зэрагъэпэщыж псыпцIэхэмрэ уэрыжьхэмрэ щыпсэу къуалэхэм я хэщIапIэхэр, къинэмыщIауэ, бзу зэмылIэужьыгъуэхэм - пцIащхъуэхэм, бжэндэхъухэм, губгъуэ тхьэрыкъуэхэм, кIыгуугухэм, хьэрхьупхэм, нэгъуэщIхэми - «унэ цIыкIухэр» унащхьэ къуагъхэм, жыг къудамэхэм щыхупащIэ, Iус зытракIутэ пхъэбгъу пIащIэхэр адэкIэ-мыдэкIэ щыкIэраIулIэ.
Дызэрыщыгъуазэщи, иджы хуэдэ зэманым Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэми къилъэтэж бзухэм я шхын дэнэкIи къыщалъыхъуэ. КъэIэпхъуэжа бжэндэхъухэмрэ чыцэ бзухэмрэ жыгыщхьэхэм «уэрэд» жьгъырухэр къыщраш. КъимыдэкIэри, ди республикэм и къалащхьэм дэт курыт школхэм щеджэхэри гъэ къэс зэпоуэ къуалэбзухэм шхапIэ цIыкIухэр яхуэщIынымкIэ ахэр кIэраIулIэнымкIэ. А зэпеуэм Налшык и Эколого-биологие центрым и гъэсэнхэри хэтщ.
Телъыджэращи, Кавказ Ищхъэрэм блэкIа лъэхъэнэхэм щымыIа къуалэ лIэужьыгъуэхэм мэзхэмрэ ди жыг хадэхэмрэ дащыхуозэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и жылэхэм дэт жыг хадэхэми иджы щыдолъагъу бзу дахэхэм хабжэ бгъэгуху, бгъэгуплъ хуэдэхэри. КъызэралъытэмкIэ, ахэр зауэ зэпэщIэувэныгъэхэр щамыгъэкIащхъэ щIыпIэхэм къолъэтыкI. Ахэм ерыскъы нэхъ къыщагъуэтыр ди деж иджыри адэкIэ-мыдэкIэ нэхъ къыщызэтена мэз зыкъизых-зэщIэгъагъэхэрщ, псыежэххэм къедза жыг гуэрэнхэрщ, губгъуэ хьэсэхэрщ, ди псыпцIэхэри абы хэтыжу.
Накъыгъэм и етIуанэ зыгъэпсэхугъуэ махуэхэми ягъэлъапIэ «Iэпхъуэшапхъуэ бзухэм я махуэ» зыфIащари.
