БлэкIам сриплъэжмэ...

Сыту щIыналъэ дахэ ди адыгэ Хэкур! Жыгрэ удз гъэгъарэщ сыкъэзыухъуреихьыр. Жыг хадэм ит тетIысхьэпIэхэм ящыщ зым сытесу си нэгу къыщIохьэж сыщалъхуа щIыпIэр...

Нэм къипхъуатэр бгырэ губгъуэ дахэрэщ. Уафэр апхуэдизкIэ лъахъшэщи, дыгъэ гуащIэр хуабжьу мэдзакъэ. Абы укъезыгъэлыр мывэ лъабжьэм къыщIэж псы щIыIэмылырат. Насыпыр Тхьэм къыдитати, псыIэрышэхэр а щIыпIэм щыкуэдт.

ЩIыпIэ сызытетхыхьыр адыгэ къуажэ Къэрэхьэлакъщ. 1864 гъэм адыгэхэр Хэкум щрагъэкIа зэманым си адэшхуэм и адэшхуэ Къущхьэ Къанщауэ хэщIапIэ ищIыну къыхуагъэлъэгъуауэ щытащ Къайсэр къалэм пэгъунэгъуу щыIэ Узун-ЯйлакIэ зэджэ губгъуэ хуитышхуэрщ. Абдеж къэбэрдей къуажэу 40-м нэс щаухуат. Мы щIыпIэм щIымахуэр хуабжьу щIыIэу, уэс куэду къесу щекIуэкIырт, гъэмахуэм хуабэ дыдэ хъурт, уэшх щIагъуи къыщешхыртэкъым. Уэгъум, дауи, жыгхэр къигъэкIыртэкъым. Гъавэу губгъуэм къытрахыфыр гуэдзрэ пхъырэт. Ауэ щIыпIэхэр хъупIэкIэ фIыти, унагъуэхэм Iэщыр я куэдт.

ЩIыпIэр мывалъэти, унэхэр абыкIэ ящIырт, и щхьэм пхъэ тралъхьэжти, и щIыIур ятIэкIэ ягъэбыдэжырт.

Къущхьэхэ зыхэт гупым, Щхьэлыкъуэрэ Шэджэмрэ зыфIащыжа хьэблитIым, яухуащ Къарэкъуий къуажэр.

Къущхьэ Къанщауэ Iэщ куэд иIэт. ХъупIэр къуажэм пэжыжьэти, Iэхъуэхэр гугъу ехьырт. Апхуэдэу щыхъум, и былымыр щытыншын щIыпIэ Iэпхъуэну мурад ищIри, къуажэм километри 9-кIэ пэжыжьэ Къарэхьэлкъэ губгъуэм итIысхьащ. Узун-Яйла щаухуа къуажэхэм хъыбар яригъэщIащ жылэщIэ къызэрызэригъэпэщымкIэ икIи япэ абы къыдигъэтIысхьащ Мэртазэ Башэ. Абы къыкIэлъыкIуэу къуажэщIэм къэIэпхъуащ Къанокъуэхэ, Хъуранхэ, Сокъурхэ, Кушбокъуэхэ, АфIэунэхэ, ЩIемысэхэ, Белгъэрокъуэхэ, Iэгуейхэ, Iэбыдэхэ, Балъкъэрхэ, нэгъуэщIхэри. КъуажэщIэ яухуам Къанщауей фIащIащ. Къуажэр хъупIэкIэ къулейти, жылэдэсхэм мэл-былым куэду ягъэхъурт. Языныкъуэхэми шы хъушэ яIэт. Псом хуэмыдэу Къущхьэхэ шы зехуэнкIэ, гъэсэнкIэ цIэрыIуэт. Нэхъ жыджэру а Iуэхум пэрыта Къущхьэ Яхья теухуа хъыбархэр ноби яIуэтэжу зэхыбох.

Ди къуажэм дэсахэр зэгурыIуэ-зэдэIуэжу, я гуфIэгъуэри гузэвэгъуэри зэкъуэту дахыу псэуахэщ. Сытым дежи лъэпкъым и хабзэ дахэхэр зэрахьэу къекIуэкIащ. Псом хуэмыдэу сигу къинэжащ нысэ къыщашэкIэ зэрахьэ хабзэр.

Пщащэм и деж ефэнды я гъусэу цIыхухъу гуп лъыхъу ягъакIуэрт. Нэчыхь тхыным хабзэ щхьэхуэ иIэт. Нэчыхь зыхуатхыну щIалэр здашэртэкъым, абы и уэчылу зы щIалэ кIуэрт. Нэчыхьытх здэкIуа унагъуэм я гъунэгъухэр, лъэпкъым щыщ цIыхухъу нэхъыжьхэр, хъыджэбзым и ныбжьэгъухэр щызэхуэсырт. Пщащэм Iэмал имыIэу щIалэм зэрыхуейр къажриIэн хуейт, ауэ занщIэу къаригъащIэртэкъым, и ныбжьэгъу хъыджэбзхэм щхьэусыгъуэ гуэрхэр къагупсысурэ лIыкIуэхэр къыщIагъэкIыжырт. «Сыт фыхуей? Сыт фыкъыщIэкIуар? Дэ апхуэдэ Iуэху дыхэткъым», - жаIэурэ зэдэгушыIэу, зэхъурджауэу жэщыр хагъэтIасэрт. КъэкIуа хьэщIэхэм жэуапым ткIийуэ трагъэчыныхь хъумэ, хъыджэбзым и дэлъхухэр ешхыдэрти, ар ягъагъырт. АбыкIэ хъыджэбзыр зэрыарэзыр къригъащIэрт. Жэуапыр къаIэрыхьа иужь, нэчыхьыр ятхырт, нышыр яшхырт, пIалъэмкIэ зэгурыIуэрти, хьэщIэхэр ежьэжырт. 

Нэчыхьыр ятха иужь, мазэ зытIущкIэ Iуэхур къыдахыртэкъым. Нысашэр къыщыдахынум зы махуэ-махуитI и пэ иту щауэм и лъэпкъыр зэхуэсырти, унафэ ящIырт. Абы щыгъуэм нысашэ тхьэмадэр хахырт, адэкIэ хэт сыт хуэдэ къалэнхэр къылъысми зэхагъэкIырт. Унафэ щIыныр зэфIэкIа иужь, щIалэгъуалэм джэгушхуэ къызэIуахырти, нэху щыху зэхэтхэт. ИтIанэ щытраухуа зэманым зэхуэсыжхэрти, нысашэ кIуэрт.

Зыгуэрым и унагъуэ гузэвэгъуэ къихъуамэ, ари зэрыжылэу хабзэм тету зэфIагъэкIырт. Дунейм зыгуэр ехыжамэ, адрей адыгэ къуажэхэм хъыбарегъащIэ ягъакIуэрт. Хабзэм къызэрищтэмкIэ, хъыбарегъащIэ ежьа щIалэхэр зытес шым уанэ тралъхьэртэкъым. Абы щхьэкIэ шыцIахуцIэ жаIэу щытащ. ЦIыхухэм зыкъамыгъанэу жэназым къекIуалIэрт.

А лъэхъэнэм къекIуэкI хабзэм тету, хьэдэр дамых щIыкIэ былым яукIырт, лIам и гуэныхьыр щхьэщихын папщIэ жаIэрти. Лы цIынэр къуажэм дэсым хуаугуэшырт, къулей, тхьэмыщкIэ жаIэуи зэхэгъэж щыIэтэкъым.

Кхъэм къикIыжа цIыхухъур унагъуэм и бжэIупэм Iухьэрти, яхуэгузавэрт. Гузэвэгъуэ къыщыхъуа унагъуэм тхьэмахуэ хуэдизкIэ щыпщафIэртэкъым, жьэрымэ щагъэу мыхъумэ. Жэназым къэкIуа цIыхухэр къуажэм унагъуэ-унагъуэкIэ ягъашхэрти, яутIыпщыжырт. Гузэвэгъуэм деж ди хабзэмкIэ ахъшэ зэхуадзысыртэкъым.

Си сабиигъуэм щыщу нэхъ сигу къинэжа Iуэху гуфIэгъуэ гуэрхэм сытепсэлъыхьыну сыхуейщ.

Хьид пщыхьэщхьэм щIалэ цIыкIухэми хъыджэбз цIыкIухэми ди Iэм пкъынэ тхутралъхьэурэ дагъэгъуэлъыжырт. Пщэдджыжьым ахэр тетхыжа нэужь, хэт и Iэгур нэхъ плъыжь хъуами зэдгъапщэрт. 

ЦIыкIухэр гуп-гуп дызэрыгъэхъурти, хьид махуэм къуажэм дэс унагъуэхэр къызэхэткIухьырт, «ЕтIанэгъэ фIыкIэ фыныс», - жытIэурэ. Абыхэм фошыгъу, лэкъум, хьэлыгъуанэ къыдатырт, псыи къыттракIэрт.

Жэщ тегъэууэ диIэр кIэн джэгут. ПщыхьэщхьэкIэрэ унэм дыщIэсу кIэн идзэ тщIырт. Нэхъыжьхэм былымхэр зыщIэт бохэм деж хъурейуэ гъуэшхуэ иратхъэрт, кIэныр абы и кум ирагъэтIысхьэрти джэгурт. КIэныр зэрырахур шакъэкIэ зэджэ нэхъ кIэн инт. Ар нэхъ лъэщ хъун щхьэкIэ шакъэм и кумбым тIатIий иралъхьэрт. ТIатIийр уэнжакъ кIэгъуасэм къыхащIыкIырт. Джэгухэр гъуэрыгъуэурэ кIэнхэм еуэурэ иратхъа гъуэм кърахурт. Хэт кIэн нэхъыбэ кърихуми, ар текIуэрт. КIэныр зыухым ахъшэкIэ къищэхужырт. Ауэ нэхъыщIэхэм я джэгукIэм ахъшэ къыщекIуэкIыртэкъым.

НэхъыщIэ дыдэхэми джэгукIэ щхьэхуэ яIэт. ЩIымахуэр къэсамэ, ахэр яфIэфIу лъакъуэбж джэгурт. ЕкIуэкIыу етIысэкIа сабийхэм я лъакъуэхэр ибжыну зы хахырт. Абы усэрыбжэр жиIэурэ, иужь дыдэ ит псалъэр зытехуэ лъакъуэр щIаупщIэрт. Апхуэдэурэ хэт и лъакъуэр укъуэдияуэ иужь къинэми, абы тезыр трагъахуэрт.

Инэ, инэ,

Инэ мыкъуэ, 

Мыкъуэ щхьэл,

Щхьэл къутэ, 

Къутэрауэ,

Щауэ мыхъу, 

Щауэ хъурзэ,

Хъурзэ натIэ, 

НатIэ къэб,

Къэб ишэ, 

Шы мыгъажэ, 

Хьэрпэн, Хурпэн,

Iэнэрыгъ, лъэрыгъыпс,

ХъунтIэ псэфэ,

Хъурей накIуэ, 

НакIуи тIыс,

ТIыс Аслъэн, 

Тэдж Мухьэмэд.

Гъатхэм хьэнцэгуащэ къетшэкIырт: «Хьэнцэгуащэ къыдошэкI, ялыхь, уэшхышхуэ къегъэжэх!» – жытIэурэ. Унагъуэ дызыIухьэхэм джэдыкIэ, шатэ, тхъу къыдатырт, псыи къыттракIэрт.

IэшрыIыр къэсмэ, цIыкIухэм бжэмышх зырыз тIыгъыу унагъуэхэр къэткIухьурэ, IэшрыI дефэрт.

Япэ дунейпсо зауэр къыщыхъуам къуажэм щыщ лIы куэд Тыркум и дзэм хэту къулыкъу ящIэну дэкIащ. Зауэм хэкIуэда адыгэлIхэм ящыщщ си адэшхуэ Къущхьэ Исуф.