Бзэр кIуэдыжу аракъым – зеужь

Политикхэмрэ щIэныгъэлIхэмрэ щызэдэлажьэкIэ, гу зылъатэмрэ абы ехьэлIауэ унафэ къащтэмрэ дэтхэнэ зыми къытлъоIэс. «Урысейм ис лъэпкъхэм я бзэхэр» - апхуэдэущ къэралым и кIуэцIым зэрыщеджэр адыгэбзэр. Лъэпкъыбзэ «кIуэдыжхэм» тепсэлъыхьхэм а Iуэхум тегузэвыхь защI щхьэкIэ, а лIэужьыгъуэм узэрыхиубыдэу, къомылIэлIэжми зэрыхъунум и щыхьэтхэр зэрагъэуIун щIадзэ. Абы къыхэкIыу, зы цIыху закъуи къытхэткъым ди бзэм зыщIигъэкъуэну Iэмал имыIэу, сыту жыпIэмэ, бзэм и къарур къызэрапщытэр абы ирипсалъэхэм я бжыгъэрщ.

РАН-м хыхьэ Бзэ щIэныгъэхэмкIэ институтым «Бзэ цIыкIухэр хъумэнымрэ зегъэужьынымкIэ и лабораторэм» и унафэщI Казакевич Ольгэ зэрыжиIэмкIэ, «Урысейм бзитI щызокIуэ, цIыху зырыз фIэкIа иримыпсэлъэжу. Ар ительменыбзэмрэ алеутыбзэм и «меднов» къудамэмрэщ. Ительменыбзэ жыхуаIэр щызекIуэр Камчаткэм и къухьэпIэрщ. Ар егуэш ипщэ-ищхъэрэ къудамэхэмкIэ. Ирипсэлъэж закъуэу жыхуаIэр ищхъэрэ къудамэр зыIурылъ, илъэс 87-рэ зи ныбжь Правдошинэ Людмилэщ. Иджыри цIыхуипщI ительменыбзэм и ипщэ къудамэм иропсалъэ, ауэ ахэр «зэзыгъэщIэжахэм» хабжэ, къэпщытэкIэм и мардэр гурыIуэгъуэкъым.

Урысыбзэм укъыфIэкIмэ, къэралым нэхъ зыщызыужьахэм, абы къикIыр – цIыху нэхъыбэ зрипсалъэхэм хабжэ тэтэрыбзэр (мелуани 4-рэ мин 300-рэ), шэшэныбзэр (Iмелуанрэ цIыху мин 300-рэ), украиныбзэр (1 мелуанрэ 100-рэ), башкирыбзэр (1 мелуанрэ 100-рэ), чувашыбзэр (1 мелуаным мин щIигъу).

Урысейм фIыуэ зыщыузыужьахэм ящыщу, Казакевич Ольгэ иджыри бзищ къриIуащ: аварыбзэр, ермэлыбзэр, къэбэрдей-шэрджэсыбзэр.

«Нэхъыбэрэ къагъэсэбэп бзэхэм иджыри ящыщщ аварыбзэр, абы цIыху мин 900-м щIигъу иропсалъэ, ермэлыбзэр къагъэщхьэпэ цIыху мин 660-м, къэбэрдей-шэрджэсыбзэм Урысейм щыщу цIыху мин 515-рэ иропсалъэ», - жиIащ щIэныгъэрылажьэм.

Зэрытлъагъущи, ди анэдэлъхубзэр и псэм еджэхэм ящыщыжкъым, ар уеблэмэ къару нэхъ зыбгъэдэлъ япэ итипщIым язу къалъытащ. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, къэхутэныгъэм тегъэщIапIэ хуэхъуар Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ щызекIуэ къудамэрщ, аращ «къэбэрдей-шэрджэсыбзэ» хъужыр. Абы хэдвгъэлъхьэж мы къебжэкIым хэмыхуа кIахэ къудамэри, бжыгъэхэм нэхъри хэхъуэнущ.

Шэч хэмылъу, мыр узыщыгуфIыкIыпхъэщ. Сыту жыпIэмэ, къэралым узригъэувэ щытыкIэм елъытащ уи бзэм теухуауэ къащтэ унафэхэри.

Иджыблагъэ УФ-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм хъыбар зэбгритыкIащ Урысейм щызекIуэ лъэпкъыбзэхэр яджыным хуэгъэзауэ программэщIэ 40-м нэс зэрызэхалъхьамкIэ. Иджыри къэс школхэм урысыбзэмрэ абы епха щэнхабзэмрэ нэхъ япэ зэрырагъэщымкIэ зэфIэкIыу щыщытамэ, дяпэкIэ Урысей лъэпкъыбэм зыщызыужь щэнхабзэ псоми я щыхьэтхэр нэхъыбэ хъунущ, ар литературэ, гъуазджэ ирехъу. Къэралым бзэ, щэнхабзэ, псэукIэ хьэл куэд зэрыщызекIуэм и хьэтыркIэ, ар гъащIэм нэхъ IупщIу къыхэщу щытыныр иджырей бзэ политикэм унэтIыныгъэщIэу къыхыхьащ.

«Урысейм и лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и илъэсым ирихьэлIэу, дэ мыхьэнэ нэхъыбэ еттынущ дэтхэнэ лъэпкъми абы и бзэми, - щигъэIуащ егъэджэныгъэмкIэ министр Кравцов Сергей Урысыбзэмрэ къэралым щызекIуэ адрей бзэхэмрэ защIэгъэкъуэнымкIэ советым и зэIущIэм. – ПрограммэщIэхэр зы лъэныкъуэкIэ зэманым декIу егъэджэныгъэ IэмалхэмкIэ псыхьащ, етIуанэрауэ, щIыналъэ щхьэхуэхэм анэдэлъхубзэр зэрыщаджым къыдэкIуа ехъулIэныгъэхэм ядэплъейуэрэ зэхалъхьащ. Апхуэдэ щIыкIэу зэдгъэхъулIащ ди къэралым къихъумэ лъэпкъыбзэ псори ипэкIэ дгъэкIуэтэн мурадыр».

ЗэIущIэ нэужьым УФ-м и Президентым и унафэ къыдэкIащ ягъэхьэзыра программэхэр республикэ 14-м щызэбграгъэкIыну.

Иджы дэр-дэру дызэвгъэупщIыжыт. Сыт хуэдизкIэ нэхъыфIыжу ди бзэм зыкъиужьыжынут ар нэхъыбэрэ интернетым къыщыдгъэщхьэпэу щытамэ?! Дауи, хьэрф зэгуэтхэр къэпщыпыныр нэхъ кIыхьлIыхьщ, хамэбзэкIэ нэхъ псынщIэу икIи нэхъ кIэщIу уотхэф. ИтIани, уи жагъуэ мыхъуу къанэркъым, псалъэм и хьэтыркIэ, «Адыгэ псалъэм» къытехуа тхыгъэр хамэбзэ «шыпсым» хэлъу фIэкIа утыку щрамыхьэм деж. Дэ я гугъу тщIыркъым адыгэбзэ зымыщIэххэхэм хуагъэхьэзырхэм, ахэр еджакIуэм къыгурыIуэр зыхуэдизым елъытащ. Ауэ бзэр уагъэсэжын хуэдизкIэ ящIэрэ адрейхэм щапхъэ яхуэхъупхъэхэм апхуэдэ «зыгъэгубзыгъэкIэр» щIытрагъакIуэр гурыIуэгъуэкъым. Дыхьэшхэн дыдэщ а хьэлыр адыгэбзэм ирилажьэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм, журналистхэм, егъэджакIуэхэм, кIэщIу жыпIэмэ, «зызыгъэинтеллигенцэм» щадэплъагъукIэ. Бзэм ирилажьэхэм хуэдэу хэт хуитыныгъэрэ Iэмалрэ зиIэр ар екIурэ ещхьу къагъэщхьэпэу, адрейхэри трагъэгушхуэну? Сыт и мыхьэнэр бзэр къэбгъэщхьэпэу къохъулIам, ар къозыгъэхъулIа Iэмэпсымэм уэ езыр утеукIытыхьыжмэ? БжыгъэкIэ нэхъыфIхэм дащыхэхуакIэ, ар иджы фIагъкIи щIэдвгъэгъэбыдэж. Бзэм хуейр дэращ, дэ тщыщу абы цIыху дапщэ ирипсалъэми къэзыбжхэракъым.