Жыг къэбгъэуа - абы и пIэ нэгъуэщI хэсэ

ООН-м Ерыскъыпхъэмрэ мэкъумэш хозяйствэмкIэ и IэнатIэм къитым дригъуазэмэ, ди планетэм мэзхэм яубыд щIыгур кIуэ пэтми нэхъ мащIэ щохъу. КъызэралъытамкIэ, гъэ къэс ЩIы Хъурейм мэзу гектар мелуан 14-м нэблагъэ токIуэдыкI, зэфIагъэувэжыну зыхунэсыр гектар мелуани 5-м зы тIэкIукIэ щIигъущ. Псори зэхэтлъхьэжмэ, ар къызэрыдгурыIуэ хъуну дэ къэтлъытэр ди планетэм секунд къэс футбол джэгупIэм къызэщIиубыдэ мэзым хуэдиз фIэкIуэдущ.

Зыхуэдэ щымыIэ хъугъуэфIыгъуэ

Зэман блэкIахэми мэзхэм пщIэшхуэ яIащ. Ди япэ итахэми къагурыIуэрт ахэр щысхьыншэу ибупщIыкIыным къишэнкIэ хъуну тхьэмыщкIагъэр зыхуэдэр. АтIэми, мы махуэр къезыхьэжьахэм къыхуеджэныгъэ нэхъыщхьэу къалъытэр «жыг къэбгъэуа - абы и пIэ нэгъуэщI хэсэ» жыхуиIэрщ.

Мэзым ущIэтыну зэрыфIми гу лъыфтакъэ? Мыбдежым узэрыбауэ жьыр щыкъабзэщ. «ЩIы хъурейм и тхьэмбылщ» псалъэхэр мэзхэм ауэ сытми хужаIа фи гугъэ?! Жыг гуэрэнхэм я къалэн нэхъыщхьэри аращ - хьэуам хэт сабэр, фIейр, узыншагъэм зэран хуэхъу пкъыгъуэхэр гъэсеинырщ, гъэкIуэдынырщ, абыхэм я пIэкIи лъышэ (кислород) къабзэр къэгъэщIынырщ.

Мэзым и мыхьэнэр зыхуэдизыр къэлъытэгъуейщ. Ар зэхьэлIари абы къыдит пхъэм ди гъащIэм щигъэзащIэ къалэным и закъуэкъым. КуэдкIэ нэхъ лъапIэщ икIи къэлъытапхъэщ мэзхэр ЩIы Хъурейм и «тхьэмбылу» зэрыщытыр. Абыхэм цIыхухэр фIэкIыпIэ зимыIэу зыхуэныкъуэ лъышэр дыкъэзыухъуреихь дунейм хаутIыпщхьэр, промышленностым телажьэ IуэхущIапIэхэм я фIамыщIыпкъыр (углеродыр) зыщIашэ. Планетэм псыIагъэу тетыр тэмэму зегъэкIуэнымкIи къалэн нэхъыщхьэ зыгъэзащIэр ахэращ.

Дэ, ипэжыпIэкIи, дыпсэуфынутэкъым жыг гуэрэныбэхэр ди планетэм темытамэ. ЖыпIэну ирикъунщ зы жыг мыин дыдэм сыхьэт 24-м къриубыдэу цIыхуищым зыжьэдашэ жьыр (лъышэр) къызэрыпкърыкIыр.

Къытыдогъэзэжри, апхуэдэуи фэ, дауи, гу лъыфтагъэнущ мэзым уи Iэпкълъэпкъыр нэхъ зэрыщыщIэкIым, саби гъуэзи зыхэмыт хьэуар куэдкIэ зэрыщынэхъ къабзэм къыхэкIыу. Псалъэм папщIэ, зы гектарым ит уэздыгъей гуэрэным сабэу тонн 40-м нэблагъэ зыIэщIеубыдэ.

Мэзхэр я хэщIапIэщ къуалэ, хьэкIэкхъуэкIэ куэдым, уеблэмэ, хьэпщхупщхэми, хьэпIацIэхэми, е нэгъуэщIу жытIэмэ, щIы щхьэфэм щызекIуэ псэущхьэхэм я процент 80-м щIигъум! ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ахэри ди дунейм и зы Iыхьэщ.

Ауэ, итIани къыхэдгъэщынщи, дызытес планетэм гъащIэ зэгъ щыщыIэным хуэгъэзауэ зи гугъу тщIа IуэхугъуэфIым и закъуэкъым мэзым хузэфIэкIыр. ЦIыхум и узыншагъэм нэхъ къызэрытемыхьэлъэну, жыг гуэрэн Iувхэм дунейм и щытыкIэми зрагъэхъуэж. Ахэр здэщыIэм псыIагъэмрэ гъущагъэмрэ, я зэблэхъукIэкIэ, щызэхуэдэщ. Мэзым гъунэгъуу бгъэдыхьэ дэтхэнэми зыхищIэнущ абы и щхъуантIагъэм зэрызыIэпишэри дэтхэнэ жыгри махуэм и хуабэгъуэм щIыIэтыIагъэ гуакIуэкIэ къызэрегуэпылIэри. Гуэрэныбэм къыкъуэу жьышхуэхэм я къарум кIэрегъэху, уафэм къриупцIэх уэсри щIым къэмысу зэтреIыгъэ.

Иджыри къыздэсым дызыщымыщIэу къекIуэкIа пхъэмрэ абы къыхащIыкI хьэпшыпхэмрэ дэнэт къыздитхынур дызытес щIыгур жыгыншэ дыдэу къызэтенатэмэ? Мэзыр сытым дежи хьэзырщ, пхъэщхьэмыщхьэхэм къинэмыщIа, езым къыщыкI ерыскъыхэкIхэмрэ узыншагъэм сэбэп хуэхъу удзхэмкIи къыдэтэну. «Пащтыхьым хуэдгъэдэну къулейщ» тражаIыхьу щытащ а къэщIыгъэ телъыджэм. Пхъэм тхылъымпIэ къыхэпщIыкI зэрыхъум и фIыгъэкIэ, ди унагъуэхэм тхылъхэр ярылъщ, щыгъын тхуэзыдхэм къагъэсэбэп гипоаллергеновэ (аллергие къозымыт) щэкIыр къызыхахри а къэщIыгъэрщ, жыгым и мэр ди унэ кIуэцIхэм щIэз зыщI унэлъащIэ дэгъуэхэр щIыдиIэри аращ зи фIыщIэр, унэ псо ирищызэтедгъэувэфи щыIэщ. Жыгхэм къызыхаутIыпщыкI нэрымылъагъу къарури цIыхухэм я узыншагъэм дежкIэ сэбэпышхуэщ.

ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, жыгхэм щIыгулъым псыуэ къыхашыр ягъэкъабзэ, иужькIи ар хьэуам хаутIыпщхьэж. Мэзхэращ щIыщIагъыпсхэр нэхъыбэу къыдэзыгъэкIуейри щIым и гущIыIур зымыгъэпхъэхри. Пасэ зэманхэм къыщыщIэдзауэ гу зэрылъатащи, жыг зыIумытыж псыхэр псынщIэ дыдэу мэгъуж.

КъинэмыщIауэ, мэзым зыщIеф гъатхэ лъэхъэнэм уэсыр щыткIужкIэ куэдыщэу къыдэукъубей псыIагъэхэри. Арыншамэ псыхэр ямылейуэт къызэриунур. Гъэмахуэр къихьамэ, мэзым псы ежэххэм яретыж езым къебэкIыу зэхуихьэса псыIагъэр - аращ ахэр и нэхъыбэм зымыгъэжэщIри.

Ди къэралым

Ди къэралым и щIыналъэм хуозэ дунейм мэзу тетым я процент 22-р. ЗэрагъэбелджыламкIэ, Урысейм гектар мелардрэ мелуани 179-м «жыг гуэрэнхэр» ярытщ. 2007 гъэм къащтауэ щыта Мэз кодексыщIэм ахэр лIэужьыгъуищу игуэшат. Япэ гупым хохьэ ущIэтыну хуабжьу къекIу жыг дахэхэр зыхэтхэр, етIуанэм хеубыдэ пхъэ къызыхаххэр. ХасагъащIэу зыхуэсакъхэр – ещанэщ. Апхуэдэуи, Урысейм и щIыналъэм хуозэ пхъэ къызыхах мэзхэу дуней псом щыIэм я процент 25-м нэблагъэр. Ар къулеигъэ ин дыдэщ, къэгъэсэбэпын зэрыхуейри егупсысауэщ.

Ди республикэм илъэс зыбжанэ хъуауэ лэжьыгъэшхуэ щрагъэкIуэкI мэзым «еIэзэным», къуажэхэмрэ къалэ округхэмрэ жыгыщIэхэр щыгъэтIысыным, щыпсэухэр щхъуантIагъэхэм хуэсакъын зэрыхуейм къыхуеджэным хуэунэтIауэ. Апхуэдэу, зи гугъу тщIы къалэныр зыгъэзащIэхэм, къызэднэкIа илъэсым къриубыдэу, КъБР-м и щIыналъэм жыгыщIэу мелуани 4,2-рэ щыхасащ. Абы папщIэ гектар мин 1,8-р къагъэсэбэпащ. ЖыгыщIэ цIыкIухэм я нэхъыбапIэр Лэскэн мэзгъэкI IуэхущIапIэрщ къыщагъэкIыр.  

Мэзхэм фащысхь, къарууэ фиIэм фемыблэжу, фхузэфIэкIыр фщIэ, псэ зыIутхэм хуагъадэу дыкъэзыхъумэ къэщIыгъэ телъыджащэу мэIуху щхъуантIэр щIыуэ дызытетым темыкIуэдыкIыжыпэн щхьэкIэ. Апхуэдэ мыгъуагъэ къэхъу хъужыкъуэмэ, гъащIэ щыIэжыну фIэщщIыгъуейщ.

Ди тхыгъэм и кIэ къихуэу мыри къыхэдгъэщынщ. «Мэзхэр хъумэнымкIэ дунейпсо махуэ» жыхуаIэр Мэкъумэш хозяйствэмкIэ европей зэгухьэныгъэм 1971 гъэм къызэригъэпэща и зэхуэсым япэ дыдэу къыщыхалъхьат. Ауэрэ здекIуэкIым, Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгухьэныгъэм (ООН-м) и Ассамблее Нэхъыщхьэм 2012 гъэм дыгъэгъазэм и 21-м зэхиша и зэхыхьэм Мэзхэр хъумэнымкIэ дунейпсо махуэр гъатхэпэм и 21-м гъэлъэпIэн хуейуэ къыщалъытащ. Абдежым къыщегъэжьауэ, ар ди планетэм тет къэрал куэдым щагъэлъапIэ.