Лъэныкъуэ куэд къызэщIаубыдэ

  Лъэпкъ друматургием и жанрхэм ящыщу комедием зэрызиужьам теухуащ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат ЩакIуэ Марьянэ  и къалэмыпэм къыщIэкIа «Къэбэрдей-шэрджэс комедиографиер»  тхыгъэр. Абы щыщ Iыхьэщ адэкIэ къакIуэр.

 «90 гъэхэм я кIэухыр - 2000 гъэхэм я пэщIэдзэр адыгэ драматургием и лъэхъэнэщIэу къэплъытэ хъунущ. Абы и щапхъэщ лъэпкъ драматургхэм нобэрей гъащIэм и лъэныкъуэ куэд къызэщIаубыдэу, куууэ къагъэлъагъуэу зэрыщIадзар. ЖытIэм и пэжагъыр къридгъэлъэгъуэн щхьэкIэ, дыкъытеувыIэну дыхуейт зы илъэсым нэхърэ къыкIэлъыкIуэм нэхъ зызыузэщI лъэпкъ комедиографием.

Дызытепсэлъыхь зэманым къриубыдэу дунейм къытехьащ лIэужьыгъуэ зыбжанэу зэхэт комедиехэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ: Дэбагъуэ Мухьэмэд и «ФIы зыщIэ щIегъуэжкъым» (1991); IутIыж Борис и «ГушыIэ махуэ апщий!» (1993), «Дунейр театрщ» (1998); АбытIэ Владимир и «Пьесэхэр» (2007); Мысостышхуэ Пщызэбий и «Дунейр чэзущ» (2010), нэгъуэщIхэри. Комедие жанрым и къупхъэм къриубыдэ пьесэ зыбжанэ «Iуащхьэмахуэ» журналым къытрагъэдзащ Тхьэмокъуэ Барэсбий («Псэжьхэр зэрызохьэ», 1996), Шыд Юрэ («Хъуапсэ и псэ кIуэдкъым», 2000), Пщунокъуэ БетIал («Сэтэней и пшыналъэ», 2001), Жылэтеж Сэлэдин («Напэмрэ кIапэмрэ», 2003), Бещтокъуэ Хьэбас («Истамбыл къикIа джэду», 2006) сымэ. А пьесэхэм яхэтщ водевили (Дэбагъуэ М. «Аращ лIы зэрыдэкIуэр»), дыхьэгъи (Мысостышхуэ П. «Малъхъэдис»; «Фадэр нэпсщ»; «Укъулеймэ - къеблагъэ!»), фарси (IутIыж Б. «Хьэпэщыпхэ»; «Олигарх гуащэ»); гушыIэмрэ ауанымрэ зыщIэлъи (Думэн М. «Уэлий и парашют»; Дудар З. «Лъагъуныгъэр интернеткIэ»), нэгъуэщIхэри. Мы пьесэхэм нэхъыбэу къыщыгъэсэбэпащ комедиографием щызекIуэ «гротеск», «гиперболэ» художественнэ Iэмалхэр. Абыхэм я фIыгъэкIэ драматургхэм IупщI икIи дыхьэшхэн ящI я тхыгъэхэм хэт персонажхэр, ахэр зыхэт Iуэхугъуэхэр.

 «Гротескрэ гиперболэ къэгъэщIынкIэ ди зэманымрэ дызыхэт гъащIэмрэ япэхъун комедиограф щыIауи щыIэуи къыщIэкIынукъым. Нэхъ инщ, куэдкIэ нэхъ инщ нобэрей гъащIэм и гротескхэр, искусствэм къыщигъэщIу дызэсахэм нэхърэ! УзэкIуэцIычу узыгъэдыхьэшхын гротескхэри къыщыбгъуэтынущ. УахуэмыгъэувыIэжу ущIэгъуэгын гротескхэр щынэхъыбэжщ. 

ДызыхэпсэукI лъэхъэнэмрэ абы къыхэхъукI цIыхухэмрэщ мы комедиехэм я сюжетхэм лъабжьэ яхуэхъуахэр. Дунейм щекIуэкI мыхъумыщIагъэхэр щIамыуфэу сэтей къащI, Iейри фIыри щызэхэухуэна лъэхъэнэм и плъыфэ зэхуэмыдэхэр къыщагъэлъагъуэ мы тхыгъэхэм. Мыбыхэм щызэблокI лъэхъэнэ зэблэкIыгъуэм и гугъуехьхэм хуэмыхьэзыру пэщIэхуа, зэрыпсэуным зэпымыууэ игъэгупсысэ, игъэгузавэ цIыхухэр, гъащIэ нэпцIым зыдезыгъэхьэха, щыхупIэм ухуэзышэ гъуэгур къыхэзыха гъэпцIакIуэхэр, дыгъуэгъуакIуэхэр, сондэджэр-бизнесменхэр, фадафэхэр, «зи напэр зыщэжу кIапэ къэзыщэхуа» унафэщI-хьэрэмышххэр, нэгъуэщIхэри.

         Комедиехэр зытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэм куэдым урагъэгупсыс: цIыхубэм, лъэпкъым къадекIуэкI лъапIэныгъэхэм я пщIэр ехуэхащ, абыхэм я пIэм хабзэншагъэр, мылъку зэхуэлъэфэсыныр къиуващ – псыпэм къищIа тхъурымбэм фIыри Iейри щIиIубащ. Нобэ «дунейр бэзэр хъуащи, ахъшэ-бохъшэм и фиигъуэщ». Иджы мылъку къэугъуеинырщ цIыхур зыхущIэкъужыр - уиIэ ахъшэм хуэдизщ уи пщIэри зэрыхъур. НэгъуэщIу жыпIэмэ, иджырей гушыIэ, ауан жанрхэм я персонаж нэхъыщхьэр зи Iуэху нэхъ дэкI, зи къигъэхъуапIэр нэхъ куу цIыхухэрщ. Комедиехэм къазэрыхэщщи, апхуэдэ зэман къэхъуащ хьэжьвакъэжьышххэм я Iуэху нэхъ дэкIыу, еджар, гъэсар, цIыхугъэ зыхэлъыр дэгуа, дэпIытIа хъууэ.

Мы зи гугъу тщIа Iуэхугъуэхэр IупщIу щыболъагъу Дэбагъуэ Мухьэмэд и едзыгъуитIрэ теплъэгъуищу зэхэлъ «КIапэ нэхърэ напэ, е нысэтын» сатирэ комедием; Жылэтэж Сэлэдин зы едзыгъуэу зэхэлъ «Напэмрэ кIапэмрэ» и фарсым; Тхьэмокъуэ Барэсбий зы едзыгъуэрэ теплъэгъуитIу зэхэлъ «Псэжьхэр зэрызохьэ» и пьесэм. Я быныр хыфIэзыдзэхэм, япIыжыну зымыдэхэм, ахэр алиментыншэу къэзыгъанэхэм ятеухуащ Пщунокъуэ БетIал «Сэтэней и пшыналъэ» и фарсыр (2001).

 Театрым, сценэм я щэхухэм хуеджа, ар зи IэщIагъэ артист зыбжанэм хэлъхьэныгъэфI хуащIащ ди лъэпкъ драматургиемрэ театр гъуазджэмрэ заузэщIыным. КъардэнгъущI Зырамыку, Тубай Мухьэмэд, Шортэн Аскэрбий, Щхьэгъэпсо Мухьэмэд сымэ я пьесэхэм къыдежьащ икIи къадекIуэкIащ нобэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Адыгэ драмэ театрыр. Зы едзыгъуэу зэхэлъ пьесэ ятхыу щытащ актерхэу Сонэ Мухьэрбий, Шэрий Азрум сымэ. А Iуэху гугъур япэкIэ зыгъэкIуэтахэм ящыщщ КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, Абхъаз Республикэм и цIыхубэ артист, Урысей Федерацэмрэ Къэбэрдей-Балкъэрымрэ щIыхь зиIэ я артист Мысостышхуэ Пщызэбий.

 ГъащIэм набдзэгубдзаплъэу пхрыплъ, лъэпкъым и фIыр хуэсакъыу хъумэным зэпыу имыIэу зи гур хуэгъэпса, хабзэ тхуэхъункIэ къемызэгъ Iуэхугъуэхэм жьэнахуэу тепсэлъыхь икIи и IэзагъкIэ наIуэ къэзыщI, зыхуэбгъэдэн щымыIэ зэчиишхуэ зыбгъэдэлъ артисту, режиссеру, драматургыу щытащ Мысостышхуэ Пщызэбий. Абы и къалэмыпэм къыщIэкIащ я зэхэлъыкIэкIи, я жанркIи, я темэкIи, я сюжеткIи зэмыщхь пьесэ купщIафIэ куэд. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Нэщанэ» (детективщ), «Малъхъэдис» (дыхьэгъщ), «Насыпкъутэ» (драмэщ), «Къаплъэнэф» (дыхьэгърэ ауану зэхэлъ пьесэ), нэгъуэщIхэри. Нобэрей ди гъащIэм гъунэжу узыщрихьэлIэ, гу къабзэ-псэ къабзэу щымыт цIыхухэм я къежьэкIэ-къекIуэкIыкIэхэр, ахэр зыхэт Iуэхугъуэ мыщхьэпэхэр лъабжьэ яхуэхъуащ Мысостышхуэм и пьесэ кIэщIхэм: «Укъулеймэ - къеблагъэ», «Хэт къуаншэр?», «Щыблэ», «Мыращ дызыхуэкIуэр», «Хьэщэхурыпхъуэ», «Зэхьэзэхуэр мэунэри…», нэгъуэщIхэми».

  Безрыкъуэ Данэ.