Гъуэгуанэ тхыгъэхэр

Багъ Марьям и «Гъуэгуанэ тхыгъэхэр» тхылъым ихуащ блэкIам ухэзыгъэплъэж, нобэрей ди зэхэтыкIэр нэгум къыщIэзыгъэхьэ, къэкIуэнум фIыкIэ ухуэзыгъаплъэ хъыбар кIэщI цIыкIухэр. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми узыщIигъэгупсысыжу, Iущыгъэ гуэр къыхэпхыу апхуэдэщ. Ахэр зытеухуар езым, къэзыухъурехь цIыхухэм я гъащIэм  къыщекIуэкIа Iуэхугъуэхэщ. Аращ удахьэхыу, псэм къехуэбылIэу щIыщытри.

ЩхьэщэмыщI Изэ.

                                      Шыдым и хъыбар

  - Си къуэш цIыкIумрэ сэрэ, лIы тыкъыри дыхъуауэ апхуэдэт, дрилажьэу зы шыд диIэт, - жеIэж дадэм. - Удз цIыни пыдупщIырти къритшэрт, бэкхъым жэмыжьым къыщыкIэрыхухэри иридэтшырт. Шыдыгу быдэ цIыкIу ди адэм тхуищIат.

 Зы пщэдджыжь гуэрым шыдыр дэкIри кIуэдат. Куэдрэ дылъыхъуащ дымыгъуэтыжу. Дигу хуабжьу къеуэрт. Ди гъунэгъу Цуц нанэм и гугъу ищIу зэхэсхат къуажапщэмкIэ зы джэшыдз Iэзэ гуэр зэрыдэсыр. Зыми яжезмыIэу, нэху здэщым, сокIуэ а Iэзэр щыпсэум. ЦIыху куэди щытт. Дыгъэри пэзазэу уафэгум итт. Хуабащэт. ИтIанэми сыщытащ цIыхухэр зэтекIыу си щIыхьэгъуэр къэсыху. СыщIохьэри, пэш кIыфIым зы лIы гъур, жьакIэ тIэкIуи тету, Iэнэм бгъэдэст.

- Сыт техуэр укъыщIэкIуам? - къызоупщI лIыр.

- Крест, - жызоIэ.

Пэжу ди шыдыр фIыцIэт. Иджы абы къызэрыщыхъуар хъыджэбз гуэр сигу ирихьу, абы щхьэкIэ сыкIуауэт.

- Сыт и ныбжь? - жеIэ.

 - Илъэсищ хъуауэ шыдыгум щIыдощIэ, - жызоIэ.

ЛIыр къызэплъри, и жьакIэпэр пысысыхьу дыхьэшхащ. СыщIэкIуар зэрышыдыр къыщищIэм, джэшыр къищтэри дридзеящ, къехуэхыжа нэужь, хэплъэурэ жеIэ:

 - Уи шыдыр къэбгъуэтыжынущ.

Махуищ дэкIри си къуэшым къигъуэтыжат. Зы лIы гуэрым гум щIищIауэ куэншыб иридишу хуэзат.

 - Мыр си шыдыращ, къызэтыж, - жриIащ.

 - Ар дауэ си фIэщ пщIын? - къоупщI лIыр.

 - КъыщIэтIыкIи, ди пщIантIэм нэкIуэжынущ, - жреIэ си къуэшым.

Шыдыр лIым къыщIитIыкIри, зэрыжиIам хуэдэу, езыр-езыру ди пщIантIэм къыдыхьэжащ. Абы иужькIэ зэи кIуэдакъым. Сэри Iэзэ сыкIуауэ зыми зыкъезгъэщIакъым.

                                            Ныбаблэр напэтехщ

  Адыгэр ныбаблэу зэи щытакъым, ауэ иджы мыпхуэдэхэри щыIэщ.

ЩIалищыр зэрихьэлIауэ зэдэщысщ. Зыр мыувыIэу машхэ, адрей тIур мэгузавэ, зыри къигъэнэнукъым жаIэри. КъэувыIэ зэримыIэр щилъагъум, зым, мыхъуми псэлъэху дэри дышхэнщ гурылъыр иIэу, жреIэ:

 - КхъыIэ, Хьэбил, армэм узэрыщыIар къыджеIэж.

 - Сыт жысIэн, кхъухьлъатэкIэ сахьащ, кхъухьлъатэкIэ сыкъахьыжащ, - и шхэнри зэпимыгъэууэ ар къепсэлъри, ерыскъым щыщу къэна мащIэри и тепщэчым ирелъхьэ.

ЛIэным лIыгъэ хэлъщ

Бжьыхьэр щIыIэ дыдэт. Пасэу жыгхэми запхъэхат. Пшагъуэр Iуву телъми, мыувыIэу уэшх жьгъыдзэр кърипхъыхми, мэрем пшыхьти, зэрахабзэу, жэмыхьэтыр мэжджытым екIуэлIащ. Нэмэзыр ящIа нэужь, хуэмурэ лIыжьхэр зэбгрыкIыжащ, ауэ Къасбот жэщыр хэкIуэтэху щIэсащ, иригъаджэ щIалэхэм дерс яриту.

Зэкъуэшхэм ящыщу Къасбот еджэным хуабжьу хущIэкъуу щилъагъум, адэм ар щIигъэтIысхьащ Бахъсэн дэта мыдрисэм. Ар къиуха нэужь Темырхъан-Шурэ (Буйнакск) щыIэ еджапIэм и щIэныгъэм щыпищащ. ЩIэныгъэм хуэпабгъэ щIалэр абдежым къыщызэтемыувыIэу Тыркум макIуэ. АдэкIэ и щIэныгъэм щыхегъахъуэ Иерусалим щIыналъэм. Хэкум къыщыкIуэжым пхъуантэшхуэ дэз КъурIэн лъапIэ къыздишащ. Къэдабэ щабэхэр зытебза тхылъ лъапIэхэр мэжджытым щIилъхьащ. Къуажэр мыхъуу, куей иным и ефэнды нэхъыжьу ягъэува Къасбот пщIэшхуэ къыхуащIырт, жылэр чэнджэщакIуэ къыхуэкIуэрт. ЕджакIуэ куэду иIэт. И зэман, и къару емыблэжу щIалэхэр иригъаджэрт, езым ищIэ псомкIи ядэгуашэрт.

Дерсхэр йокIуэкI. Жэщыр фIыуэ хэкIуэтауэ щIалэхэри зэбгрыкIыжащ.

Къасбот и гъусэу къыщIэнар и дэIэпыкъуэгъу Хьэсэнт.

Абы жреIэ: «Хьэсэн, сэ си Iуэху зытетыр уэ фIыуэ бощIэ. Сэ нобэ-пщэдей сыдашынущ. ПсэупIэ срагъэхуэнукъым. Дапщэрэ сраджа, щагъэтыжыркъым. Си гум ещIэ, сэ мыхэр фIырыфIкIэ скIэрыкIынукъым. Уэ сыткIи дзыхь пхузощI. Мыбы тхылъ лъапIэу щIэлъыр щIэтхыу дымыгъэпщкIуу хъунукъым. Мыбы къэсмэ, ахэр щысхьынукъым, ягъэсынущ. Уо бощIэ абыхэм я хьэлыр».

 Зыкъомрэ зэчэнджэща нэужь, зэгурыIуэри, тхылъ лъапIэхэр пхъуантэшхуэм далъхьащ, хъыдан Iувхэр кърашэкIри, мэжджыт лъапэм деж щыщIатIащ.

 Зыми къамылъагъуу тIури мэжджытым къыдэкIыжащ…

И псэм зэрищIам хуэдэу, етIуанэ махуэм, пшапэр зэхэуа къудейуэ, Къасбот къакIуэри дашащ. И щхьэгъусэм жриIат пхъуантэр здигъэпщкIуар.      Зэман дэкIа нэужь, и къуэми езым иригъэджахэми куэдрэ къалъыхъуащ Къасбот игъэтIылъа тхылъ лъапIэхэр, ауэ ягъуэтыжакъым. Iэм къимыщтэ зыри ауэ кIуэдыркъым. Иджыри куэдрэ сигу къокI, си адэшхуэм ягъэсынкIэ шынэу игъэпщкIуа тхылъ лъапIэхэр зыгуэрхэм я унэм зэрыщIэлъыр.

 Зы лъэныкъуэкIэ, ягъэса нэхъри ари нэхъыфIщ.

НэхъыжьыфI здэщыIэм, нэхъыщIэфIи щыIэщ

Ахъшэ хъумапIэм сыщIыхьащ, сожьэ, къыщызэджэнум, щхьэгъубжэ IухьэпIэр къыщыслъысынум. ЩIалитI си зы лъэныкъуэмкIэ щысщ, зыр щыс къудейтэкъым, атIэ, игъэщIеикIауэ шэнтиуэм илъщ.

 ФIыуэ зи ныбжь хэкIуэта адыгэ лIыжьыр къыщыIухьэм, сыкъэтэджащ. ТIысыпIэ иIэт куэду, ауэ сыкъыхуэтэджат хабзэм тету.

 «Сиди», - жеIэ лIыжьым. Мыдрей си бгъумкIэ щытIысащ. Къызэпсэлъэн щIедзэри, урысыбзэт. «Сыадыгэщ», - жызоIэ. АрщхьэкIэ «сызэхихыркъым». Езыр зыхуейм урысыбзэкIэ тепсэлъыхьащ, псори иубащ, и чэзур къэсу ираджэху. Ари сигу къеуауэ мыдэкIэ щылъ щIалэм схуэмышыIэу: «КъекIурэ адыгэ щIалэр апхуэдэу мыбдежым ущылъыну», - жызоIэ.

ЗанщIэу къызэфIэтIысхьащ, къызбгъэдыхьэри:

«Къысхуэгъэгъу, ди анэ», -  къызжиIащ.

 Гуапэт ар зэхэпхыну.

 Дахэщ ди щIалэхэр, зыгъэсын нэхъыжьхэр дымащIэу аращ.

 Ди бзэмкIэ дыпсэлъэнукъым, ди ныбжьыр нэсами, ди хъуреягъкIэ щекIуэкIым гу лъыттэнукъым, ди щхьэ Iуэху фIэкIаи къетхуэкIынукъым.

ГъэунэхупIэ

ЦIыху мымащIэ щылажьэ лъэщапIэр щэху хъуат. ЛэжьакIуэхэр зэбгрыкIыжауэ, пэIущIэм деж щызэхэт унафэщIымрэ и къуэдзэхэмрэ Нусэ къахыхьащ. Зи ныбжьыр фIыуэ хэкIуэта цIыхубзым пэшхэр зэщIикъуэрт, чэщей щыкъуу зэрихьэрт. Нанэ гумызагъэр псоми фIыуэ ялъагъурт.

ЩIалэхэм языр къэпсалъэри: «Нусэ, уэ пхуэдэ нанэ зи унэ щIэсым сыту я насып», - жиIащ. «Фи щхьэгъусэхэри нэхыфIыжу къыщIэкIынщ, ауэ, хэт ейр сыт хуэдэу щытми, иджыпсту, хуит сыкъэфщIмэ, вжесIэнщ», - къыпыгуфIыкIыурэ жеIэ нанэ гушыIэрейм.

 ЩIалэхэр зэуэ жан къэхъури: «Дыарэзыщ, Нусэ», - зыжьэу зэдэпсэлъащ.          СыткIи дзыхь зыхуащI, чыржын пщтыррэ адыгэ къуейрэ сытым дежи къахуэзыхьу зыгъатхъэ Нусэ, абыхэм анэм хуэдэу ялъагъурт.

Ар жьантIэмкIэ дыхьащ, телефоныр трихри екIэпсэуащ. Япэ здеуар тхьэмадэм и унэгуащэм дежт. «Нухь сыхуейт, - хъыджэбз макъ зещIри йопсалъэ, зызэримыгъафIэ къигъанэркъым. - Нобэ сыхьэтыр тхум дызэхуэзэн хуеяти, къэкIуакъым».

 Апхуэдэурэ щIалищми я щхьэгъусэхэм епсэлъащ. Ещанэу здекIэпсэуар инженер нэхъыжьым и унэгуащэм дежт. Псалъэмакъым гупсэхуу къедэIуа нэужь: «Си щхьэгъусэм зэи цIыху къигъапцIэркъым. Тэмэму фызэгурыIуамэ, нэкIуэнщ, ежьэ», - къыжриIащ.

 Мыдрей тIум я щхьэгъусэхэр зэман дэмыкIыу мафIэр къапылъэлъу, я нэхэм уафэхъуэпскIыр къыщIихыу къэсащ. Езы щIалэ дыдэхэм я пщIыхьэпIэ къыхэхуатэкъым апхуэдэ щытыкIэ гугъум ахэр ихуэну…

 «Мурид (инженерырат), уи насыпщ, акъыл иIэщ уи щхьэгъусэм. Аращ щхьэм гъусэ екIу дыщIыгъумэ, фIыгъуэщ щIыжаIэр. Упсэуху тыншу дунейм утетынущ», - щIалэхэм захуегъазэ Нусэ етIуанэ махуэм. - Ауэ фэ тIум си гур нэхъ фщIэгъуащ».

 ЩIалэхэр укIытэри, я щхьэр Iуахащ. Щхьэж и IэнатIэм пэрыувэжащ лэжьэну, ауэ я гум щыщIэр я нэгум къищырт абыхэм.