Гупсысэм и псэ

Мы дунеишхуэм лъэпкъыу тетым я тхыдэр, зэрахьэ хабзэхэр, адрейхэм къазэры­щхьэ­щыкI я лъэпкъ нэ­щэ­нэхэр, гупсысэкIэмрэ псэу­кIэмрэ къозыгъащIэу щыIэр абыхэм яIурылъ бзэрщ - я анэдэлъхубзэрщ. Аращ цIы­хум гъащIэр, дунейр къы­зэ­рищIэр, фIымрэ Iеймрэ зэ­хигъэкIыфу щIэблэр нэ­хъыжь­хэм япэ дыдэ зэраущийр, адэ-анэхэм быным гъэ­сэныгъэ зэрыхалъхьэ Iэ­мэ­псымэ нэхъыщхьэр. 

ЩIы хъурейм щызекIуэ бзэ­хэм ятеухуа къэхутэныгъэ хьэ­лэмэтхэр щызэхуэхьэса «Ethno­logue» («Этнолог») каталогым зэритымкIэ, дунейм щызокIуэ, абы щыпсэу цIыхухэр иропсалъэ бзэ 7151-м. Ахэр хохьэ бзэ унагъуи 142-м. А бзэхэм ящы­-щу 40-р нэхъ зызыужьауэ щытщ, абыхэм иропсалъэ ­дунейм тетхэм я Iыхьэ щанитIыр. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, бзэр дунейм и къэхъугъэ нэхъыщхьэ дыдэщ. Ар зей лъэпкъым и гупсысэхэр къызэрыщ гъуджэщ, сыту жы­пIэмэ и анэдэлъхубзэращ цIы­хум и псэм и щытыкIэр нэсу къызэриIуэтэфыр, и гупсысэ­хэр зэрызэкIэлъихьыфыр, и псалъэр зэригъэшэрыуэфыр. ГъащIэм и «дэкIуеипIэ» куэ­дым и щIэдзапIэщ анэдэлъху­бзэр. АтIэми, бзэр акъыл за­къуэкIэ къыпхуэгъэщIынукъым - ар лъэпкъпсо хъугъуэфIы­гъуэщ, лэжьыгъэщ, лъэпкъым игущ, и псэщ. 
Анэдэлъхубзэм апхуэдиз ­къару зэриIэращ, дауи, ар ­хъумэным, зегъэужьыным, къа­щIэхъуэ щIэблэм яIурылъу, анэбзэм и IэфIыр цIыкIу щIыкIэ сабийм зыхегъэщIэным цIыху акъылыфIэхэм, хэкупсэ нэсхэм сыт хуэдэ лъэхъэни мыхьэ­нэшхуэ щIратыр. ЦIыхум узэ­рыщыгугъ хъунури кърип­щIэ­фынущ ар и бзэм зэрыхущы­тымкIэ. Ущалъхуа Хэкур фIыуэ плъагъури пцIыщ, уи анэ­дэлъ­хубзэр, лъэпкъ щэнхабзэр, хабзэр фIыуэ умылъагъумэ. Зи анэдэлъхубзэм апхуэдэ мы­хьэнэ ин иIэу къызыщымыхъу лъэпкъым, цIыху щхьэхуэм, ­гува-щIэхами, зыхащIэнущ яIэ­щIэкIа щыуагъэр лъэпкъкIуэ­дым ухуэзышэ гъуэгуу зэры­щытыр. 
Зи бзэм и зэфIэкI псори ирикъуу къэзымыгъэсэбэп лъэп­къым и къарур хуэмурэ щIокIуэсыкIри, хамэ лъэпкъхэм, зи бзэр зыхъумэхэм, зезыгъэужь­хэм, ар лъэпкъпсо фIыгъуэу ­къалъытэу пщIэ хуэзыщIхэм, яхошыпсыхьыж, хы Iуфэм Iулъ пшахъуэр хы толъкъуным зэ­рилъэсым хуэдэу. Апхуэдэ ­къэхъукъащIэ гуауэхэм, лъэпкъ­хэм я щхьэ кърикIуа гузэвэгъуэхэм и щапхъэхэр ­гъунэжу хэтщ дунейпсо тхыдэм. КIуэдыжахэм хабжэ ар анэ­дэлъхубзэу къэзылъытэ цIыху зимыIэ бзэхэр. Апхуэдэ ди къэ­ралым щыхъуащ камасхэм, ­сойотхэм, убыххэм, айнхэм, юг­хэм я анэдэлъхубзэхэр. Мыбдежми щынэрылъагъущ бзэ щымыIэмэ, лъэпкъри зэры­кIуэдыр. 
Ди мащIэкъым «лъэрымыхь хъуауэ» е «жейм иIыгъыу» къалъытэ бзэхэри. Апхуэдэхэм ­хохьэ лъэпкъым къыщIэувэ щIэблэм ямыджыж хъуа бзэ­хэр. КIуэдыжынкIэ шынагъуэ зыщхьэщыхьащ ахэри. Ап­хуэ­дэут а «узыфэ бзаджэр къа­зэрыпкърыхьар» дунейпсо тхы­дэм къриубыдэу кIуэдыжауэ къалъытэ бзэ мини 9-м щIи­гъум! 
Лъэпкъ Зэкъуэтхэм я Зэгу­хьэныгъэм иригъэкIуэкIа къэ­хутэныгъэхэм ятепщIыхьмэ, 2100 гъэм ирихьэлIэу лъэпкъ мащIэхэм я анэдэлъхубзэхэм ящыщ куэд щыIэжынукъым. ЮНЕСКО-м къыдигъэкI «Дунейм тет бзэхэм я атлас» журналым къыщыхьа дэфтэрхэм итщ мы зэманым зекIуэ бзэхэм ящыщу 2500-м нэсыр (абыхэм яхэтщ цIыху 30 фIэкIа зэрымыпсалъэхэри) къэкIуэну илъэси 10 бжыгъэхэм къриу­быдэу дунейм текIуэдыкIыжыну. 
Еджагъэшхуэхэм зэрыжаIэу, «зи бзэм елъэпауэр уи псэми елъэпэуэфынущ». Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ цIыху балигъми къыгурыIуэн хуейщ анэдэлъхубзэм лъэпкъ тхыдэм щиубыд увыпIэр псом нэхърэ нэхъыщхьэу зэрыщытыр. Щхьэж и анэдэлъхубзэр зэрихъумэжыным хущIэкъун хуейщ, бзэр зей лъэпкъым и тхыдэщ, и гъуджэщ, и псэщ.