Ащхъуэтым къигупсысахэр иджыри къагъэсэбэп

Мазаем и 11-м ягъэлъапIэ щIэныгъэм хэт цIыхубзхэм я дунейпсо махуэр. Математикэм, физикэм, химием, астрономием, космонавтикэм гъуазджэм, литературэм – гъащIэм и лъэныкъуэ псоми - хэлъхьэныгъэ къы­зэ­рымыкIуэхэр хуащIащ, дуней псом я щIэныгъэкIэ зыщагъэIуащ бзылъ­хугъэ куэдым. Нобэ дытеп­сэлъыхьыну дыхуейщ космосым ехьэ­лIа къэ­ху­тэныгъэхэр езыгъэ­кIуэкIа Ащхъуэт Людмилэ. 

Нэмыцэ тхакIуэ, зэдзэкIакIуэ, сценарист, жылагъуэ лэжьакIуэ Бёлль Гёнрих и цIэр зезыхьэ фондым Кавказ Ищхъэрэм и бзылъхугъэ щэджащэхэу, зэфIэкI лъагэхэр къэзыгъэлъэгъуахэм ятеухуа хъыбархэр 2021 гъэм зэхуихьэ­сын иригъэжьащ. Абы папщIэ зэпеуэ яублащ, тхылъым ирагъэувэну тхыгъэ-хъыбархэр къыхахын папщIэ. «Такие дела» медиапорталым и журналист, тха­кIуэ Волунковэ Евгение Кавказ Ищхъэрэм ис бзылъхугъэ гуащIафIэхэм яхуэзэурэ, интервьюхэр ядищIащ. Псори зэхэту тхыгъэ 34-рэ ирагъэхьащ зэпеуэм, абыхэм ящыщу 13-р 2022 гъэм къыдэкIа «13 удивительных женщин Северного Кавказа» тхылъым ихуащ. Абы итщ Ащхъуэт Людмилэ теухуа тхыгъи.
Ар ракетэ, космос технологиехэм зегъэужьыным гуащIэшхуэ хэзылъхьа адыгэ бзылъхугъэщ. Тэрч районым хы­хьэ Акъбащ Ипщэ къуа­жэм 1938 гъэм къыщалъхуащ. Къуажэ курыт еджапIэр дыщэ медалкIэ къиуха нэужь, Москва кIуащ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэ­гъуэтыну. ЯпэщIыкIэ, ерыскъыпхъэ про­мышленностымкIэ технологическэ инс­титутыр, иужькIэ авиацэ институтыр ­къиухащ.
И етIуанэ IэщIагъэм триухуащ и гъащIэр. 60 гъэхэм щегъэжьауэ и ­щхьэ­гъусэ Нагаев Магомет щIыгъуу «Энергия» ЦПК-м щылэжьащ ар, Королёв Павел и унафэм щIэту. Бзылъхугъэр техно­лог­ нэхъыщхьэт. Космонавтхэр хьэр­шым щылъатэкIэ, абы зэ­рыщыIэну щIыкIэр, Iэмалхэр зэтезыублэ гупым и унафэщIт Людмилэ.
1975 гъэм космосым ехьэлIауэ езым и къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIыу щIи­дзащ. Ащхъуэт Людмилэ хэлэжьыхьащ «Ёмкость для воды», «Космический душ», «Аспиратор» космос щIэныгъэм теухуа тхылъхэм. Космонавтхэр хьэршым ихьа нэужь псы къабзэ ефэну Iэмал яIэным бзылъхугъэм и щIэныгъэ хилъхьащ. Зы жэщ-махуэм къриубыдэу зы космонавтым ирифын хуейщ псы литритI хуэдиз. Нэхъапэхэм псыр космосым нагъэсу щытащ литритху зэ­рыхуэ контейнерхэм ярыту. Псыр апхуэдэхэм мыутхъуэу щы­хъума зэрыхъур мазих къудейт. ГКБ-м и лэ­жьакIуэхэм, Ащхъуэт Людмилэ и нэIэ щIэту, къагупсысащ хьэршым илъэсищым нэблагъэкIэ къабзэу псыр зэ­рыщыпхъумэ хъуну кумбыгъэ. Абы нэмыщI, гупым къагупсысащ хьэршым здашэ ерыскъыр зэрахъумэ контейнерхэр, зэрызатхьэщI-зэрызагъэпскI Iэмал­хэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм къагупсыса Iэмэпсымэхэр ди къэралым и косми­ческэ станцым иджыри къыщосэбэп. 
И IэщIагъэм къэрал щэху куэд хэлъу зэрыщытым къыхэкIыу, Ащхъуэтым и къэхутэныгъэхэм ящыщ куэдым иджы­ри къыздэсым тетщ «Совершенно секретно» дамыгъэр. Ащхъуэтым и къэ­хутэныгъэ куэд космонавтикэм нэмыщI, медицинэми къыщагъэсэбэп. 
Ащхъуэт Людмилэ и щIэныгъэ лэжьыгъэ гугъухэм, и къэхутэныгъэхэм папщIэ 1977 гъэм къыхуагъэфэщащ «Победитель социалистического соревнования» цIэ лъапIэр. ИужькIи, «Ветеран труда НПО», «Заслуженный специалист НПО», «Заслуженный ветеран труда НПО», «Ударник коммунистического труда» цIэхэр. Тхуэнейрэ къыфIащащ «Лучший конструктор предприятия» цIэр. 
2008 гъэм Ащхъуэт Людмилэ и илъэс 80-м и щIыхькIэ «Тэрч къалэм щIыхь зиIэ и цIыху» ящIащ, «ЦIыхубэм папщIэ» дамыгъэр къратащ. Ди республикэм и архив IуэхущIапIэм дэфтэрхэмкIэ и центрым 2006 гъэм къыщызэIуахауэ щытащ Урысейм и космонавтикэм и ветеранхэу инженер–энергетик Нагаев Магомедрэ конструктор, щIэныгъэлI Ащхъуэт – Нагаевэ Людмилэрэ я уна­гъуэ архив фонд. Абы хэлъщ щIэныгъэлI­хэм я дэфтэрхэр, патент къыдахауэ щытахэм я паспортхэр, совет космонавтикэм ехьэлIа къэхутэныгъэ-лэжьыгъэхэр, сурэт, видео гъэтIылъыгъэхэр. Дэфтэрхэм къызэщIаубыдэ 1946 гъэм щегъэжьауэ 2008 гъэ пщIондэ. 

ГУГЪУЭТ Заремэ.
Поделиться: