Пшэм щекIуэкI къэхъукъащIэхэр къэзыгъэIурыщIэ

Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэм и саугъэтхэр илъэс бжыгъэ хъуауэ хуагъэфащэ щIэныгъэм и унэтIыныгъэ зэмы­лIэужьыгъуэхэм къэхутэныгъэхэр щезыгъэкIуэкI ныбжьыщIэхэм. Апхуэдэу, 2025 гъэм къриубыдэу къагъэлъэгъуам ипкъ иткIэ, ар зратахэм ящыщщ Налшык къалэ дэт «Бгы лъагэ геофизикэ институт» къэрал бюд­жет IуэхущIапIэм Пшэхэм я физикэмкIэ и къудамэм IэнатIэ зэ­мы­лIэужьыгъуэхэм математикэ жыпхъэхэр яхузэтеухуэнымкIэ икIи къыщыгъэсэ­бэпынымкIэ и лъэщапIэм (лабораторэм) и щIэныгъэ лэжьа­кIуэ нэхъыщIэ Шэру Марьянэ Азрэталий и пхъур, пшэм и кIуэцIым къыщекIуэкI ­къэхъукъащIэхэр зыхуэдэм ятеухуа щIэ­ныгъэр адэкIи гъэ­кIуэтэным ехьэлIа къэху­тэныгъэщIэхэр зэ­рыригъэкIуэкIам пап­щIэ. ЩIэныгъэ­ры­лажьэр къытхутепсэлъы­хьащ еджэ­ны­гъэ-лэжьыгъэм пыщIа къалэнхэр нобэр къыздэсым зэрырихьэ­кIамрэ иджыпсту и IуэхущIафэхэр зыхуэ­дэмрэ.

- Марьянэ, ди щIэджыкIакIуэхэм нэхъ закъебгъэцIыхуамэ хъунт.
- Налшык къалэм дэт курыт еджапIэ «Лицей №2»-р 2008-м къэзухащ. А гъэ дыдэм сыщIэтIысхьащ Дон Iус Ростов щыIэ Ипщэ федеральнэ университетым МеханикэмкIэ, математикэмрэ компьютер щIэныгъэхэмкIэ и факультетым. Бакалавриатыр «прикладная математика и информатика» унэтIыныгъэмкIэ къэзухащ. Иужьым «теоретическая и компьютерная гидро-аэродинамика»  щIэ­ныгъэми магистратурэм сыщы­хуеджащ. Ма­тематикэр сытым дежи фIыуэ солъагъу. 
2014 гъэм ди республикэм къэзгъэзэжащ, икIи Бгы лъагэ геофизикэ институтым лэ­жьэн щыщIэздзауэ нобэр къыздэсым абы сыщыIэщ. 
- Мы зэманым зи яужь нэхъ фитыр сыт?
- Физикэмрэ математикэм и зы Iыхьэ ­«моделирование» жыхуаIэмрэ къэдгъэсэ­бэп­кIэрэ, пшэхэмрэ пшагъуэхэмрэ я деж зэры­зэкIэлъыкIуэу къыщекIуэкIхэм дащы­кIэ­лъыплъкIэ, къэтхутар тхылъымпIэм, щIэ­ныгъэр и лъабжьэу, зэгъэкIуауэ тедгъэ­зэ­гъэжынырщ. Абы щыгъуэми, мы Iуэхум дэ лъэныкъуэ зырызкIэ дыбгъэдохьэ.
- Физикэм и щэхухэм щымыгъуазэхэм ар дауэ къагурыбгъэIуэнт?
- А упщIэм и жэуапым и пэщIэдзэу къыхэзгъэщынщи, пшэхэм я гугъу дымыщIмэ, дахэмыIэбэмэ, я зыхъуэжыкIэри, я зыгъэ­зэ­кIэри нэгъуэщIщ, топышэкIэ дахэуэу е ­жьы­ху­лъатэкIэ дащхьэщыхьэ-дабгъэды­хьэу, «зы­гъэпхъэх» реагент пкъыгъуэхэм хуэдэхэр щыхэдутIыпщхьэкIэ къащыщI-зэрызащIым елъытауэ. 
- Фи къэхутэныгъэхэм фазэрыбгъэ­ды­хьэ щIыкIэр нэхъри тхузэпкърыхыт, Марьянэ. 
- Абы нэхъ зэIухауэ сытепсэлъыхьын ипэ, а Iуэхум нэхъ куууэ хэпщIа сызэрыхъуам кIэщIу и гугъу сщIынщ. 2020 гъэм и фокIадэм сыщIэтIысхьащ Бгы лъагэ геофизикэ институтым деж къыщызэIуаха аспирантурэм. Илъэсищ хуэдизкIэ си щIэныгъэм хэзгъа­хъуэри, абдеж дыдэм «кандидат минимум» жыхуаIэр щыстащ. ИкIи, абдежым а еджапIэр къызэрыбухам ехьэлIауэ уи зэ­фIэкI къыщыбгъэлъэгъуэн хуейти, «Исс­ледование влияния объемных входных ­данных на развитие конвективного облака на основе ма­тематического моделирования» зыфIэсща си лэжьыгъэр щыпхызгъэкIащ. Мы иужь­рейрат КъБР-м и Iэтащхьэм и саугъэтыр къыс­хуагъэфэщэнымкIэ гугъэ сэзыгъэщIу утыку къисхьари.
- Метеорологие унэтIыныгъэм къызэригъэлъагъуэу, иужьрей илъэсхэм дыкъэ­зыухъуреихь дунейм, щIыуэпсым кIуэ пэтми нэхъ зыкъыщызэщIэзыщIэ зэщымыщхъуныгъэхэм я гугъу къытхуэщIыт.
- Къатщтэмэ, ди планетэм и щIыпIэ Iэджэми ещхьу, Кавказ Ищхъэрэми дунейм и щы­тыкIэм къызэрымыкIуэу зыщихъуэж ­хъуащ, ари дызэрыпэмыплъауэ. Апхуэдэщ мэкъу­мэш IэнатIэм щылажьэхэр нэхъ къэзыгъэ­гузавэ къэхъукъащIэхэм ящыщу уэмрэ уэш­хышхуэмрэ ямылейуэ зыкъыщызэкъуах зэ­рыщыхъуар. 
А къэхъукъащIэм узэрыпэлъэщыну Iэмалхэм я нэхъ пхъашэр, зэрыгурыIуэгъуэщи, уафэм кIуэ пэтми нэхъ Iувыжу щызэхэувэ пшэхэр, шынагъуэ щы­тыкIэм имыхьэ щIыкIэ, зэкIэщIэхунырщ. Абы щыгъуэщ, пшэхэм мыл кIанэ цIыкIу­жьейуэ щызэхэувэхэр нэхъ иныжу щызэ­хэмыпцIыхь щIыкIэ щыдгъэсеижыфынур. АрщхьэкIэ, пщIэ нэхъ зыпылъри нэхъ зэ­лIэлIапхъэри, щIэныгъэр ди лъабжьэу япэ зи­дгъэщрэ, езы пшэхэр Iуву зэхэувэху дыпэмыплъэнырщ. 
- Сыт абы щхьэкIэ щIэн хуейр?
- Абы теухуауэ ди лъэщапIэм гулъытэ хэ­IэтыкIа нэхъ зыщыхуэтщIхэм ящыщщ, математикэ щIэныгъэр ди тегъэщIапIэу, езы пшэхэм я къэунэхукIэ-зыхъуэжыкIэм ехьэлIа жыпхъэхэр (моделхэр) зэхэгъэувэныр. А Iуэхум ипэ къихуэу дэ къыдопщытэ уэгум пшэхэр щызэхэувэ Iэхэлъахэм псыIагъэрэ ­хуабагъэ-щIыIагъэу щыщыIэр, уэшхрэ уэсу щызэхэувэ ткIуанэ-кIанэхэм я инагъ-Iувагъымрэ я хьэлъагъэмрэ, уэшх-уэс пкъы­гъуэжьейхэм ящыщу электричествэкIэ зэ­щIэузэдахэм къагъэщI малъхъэдис губгъуэр здекъумрэ абы и лъэщагъэр зыхуэдизымрэ.
 - Мы Iуэхум уэ, дауи, бгъэдыхьэкIэщIэ къыхуэгупсысагъэнущ, Марьянэ. 
- КъызэралъытэмкIэ, аращ. ЩIы Хъурейр къэ­зыухъуреихь хьэуам къыщекIуэкIхэр ­тIэ­кIу япэ зидгъэщу зэдгъэщIэным ятеухуауэ инэхъыбэм къагъэсэбэпыр абы папщIэ ­зэ­хагъэува GFS NCEP метеорологие системэрщ. АтIэми, пшэхэр къызэрыхъу икIи зэрызэхэувэ щIыкIэр зэхэгъэкIынымкIэ ­IэмалыщIэщ си лэжьыгъэм къыщызгъэлъэгъуар. Псоми я гугъу дымыщIу нэхъ кIэщI зезгъэщIынщи, абы сэ хэзгъэхьащ щIыгум зыкъыте­зы­IэтыкI жьым и хуабжьагъымрэ и хуабагъэмрэ я зыхъуэжыкIэр зы­хуэдэм зэ­релъытар пшэ­хэм мыл кIанэ цIыкIухэр ­зэ­рыщызэхэувэм я псынщIагъ-­куэдагъыр зыхуэдэнур…