Псэр тыншыжри, гуапагъэр къэушащ

ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым иджы­благъэ утыку кърихьащ Эдуардо де Филиппэ и пьесэм къытращIыкIа «Филуменэ Мартуранэ» спектаклыр. Ар Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щIыхь зиIэ и артисткэ Чыхумахуэ ФатIимэ и бенефисщ, МафIэдз Заирэт и япэ драмэ режиссёр лэжьыгъэщ.

Театр пэшым налшыкдэсхэмрэ къалэм и хьэщIэхэмрэ щызэхуэсат, ахэр нэжэгужэт, зы гуапагэ, я гукъыдэжыр къэзыIэтын гуэрым зэрыпэплъэр наIуэт. ГъащIэр нэхъ гугъу, хьэлъэ хъухукIэ театрым цIыхухэр нэхъ къезышалIэр «гъэткIугъуа­фIэ», зыгъэдыхьэшхын-тезыгъэун лэ­жьыгъэщ жаIэу куэдрэ зэхыдох. Мы гушыIэ спектаклым къэзышари арагъэнт, тIэкIу ипэ силъадэу жысIэнщи, щыуауи си гугъэкъым ахэр. Утыкум ит шэнтиуэхэм исщ спектаклым хэтыну артистхэм ящыщ­хэр, абы уи нэр темыхуэу, зы щIэщыгъуагъ гуэру зэрыщытыр зыхыумыщIэу къанэркъым. 
Итальян драматург-комедиограф, актёр икIи режиссер Эдуардо де Филиппэ къызыхэкIа лъэпкъым и псынщIагъэр къызыхэщ спектакль тыншым къыщыгъэлъэгъуащ унагъуэ насыпым и зэ­хэ­лъыкIэр. Ар лъагъуныгъэр, гушыIэр, зэ­рыхь­зэрийр, къэхъукъащIэ къызэры­мы­кIуэ­хэр, зэпсэлъэныгъэ гъэщIэгъуэнхэр щы­зэхэухуэна лэжьыгъэщи, спектаклым хэт артистхэм я IутIыжщ, къаджэгун ягъуэт жыхуэсIэщ.
ХьэрычэтыщIэ Сорианэ Доменикэ (ролыр зыгъэзащIэр КъБР-м щIыхь зиIэ и ­артист Быдэ Хьэсэнщ) илъэс куэд щIауэ бгъэдэсщ псори къыхуэзыгъэгъу, нэчыхь щыхуригъэтхынум пэплъэ бзылъхугъэ ­Филуменэ. АрщхьэкIэ Доменикэ пIащIэркъым, зэман дэкIыу фыз къишэну мурад щищIми къыхихыр Филуменэкъым. Ар къэзыщIа щIасэ бзылъхугъэм лIэ нэпцI ­зещI, щоджэныр къегъэIурыщIэри, гъэп­цIагъэкIэ нэчыхьыр зыхурегъэтх. ЦIыхубзым игъащIэ псом фIыуэ илъэгъуа хуэдэщ а цIыхухъур, зэми и ахъшэрауэ къыпщохъу зыхуейр. Дауэ щытми, щхьэ­псыншагъэ зыхэплъагъуэ сценэхэми, зэ­пIэзэрытыгъэр щытепщэ Iыхьэхэми, и бынхэм я зэIузэпэщыгъэр япэ щригъэщ зэманхэми Филуменэ зыхуейр зыщIэж бзылъхугъэщ. Доменики зихъунщIэ щхьэ­кIэ, цIыхухъу щыкIауэ аращи, и зэманыр къыщыскIэ, «блыным щрагулIкIэ», и лъагъуныгъэмкIэ зыкъиумысыжын хуей ­мэхъу. 
Ахэр псори дахэу, гушыIэр и бэу, сценэм къыщыхъу-къыщыщIэр щIэщыгъуэу псы­хьащи, зы дакъикъи утезашэркъым. Къы­хэзгъэщыну сыхуейщ ар Мэремкъул Ларисэ дагъуэншэу зэрызридзэкIар, уи тхьэ­кIумэм къыфIэнэ, «апхуэдэукъым ар адыгэ­бзэкIэ зэрыжаIэр» жозыгъэIэ псалъэухахэм узэрыщримыхьэлIэр. 
КъБР-м щIыхь зиIэ и артистхэу Быдэ Хьэсэн, Чыхумахуэ ФатIимэ, ди респуб­ликэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэ­жьакIуэ Дэбагъуэ Роман сымэ я хъуреягъкIэ къекIуэкI Iуэху гъэщIэгъуэнхэм телъы­джэу щоджэгу Гуэщокъуэ Регинэ (Даянэ и ролыр), Тэмазэ Iэулият (Солимене Ро­залие), Хьэщхъуэжь Ислъам (Риккардэ), Хьэжмэт Iэдэм (Микеле), Нэгъуей Заур (Умбертэ), ДыщэкI Рауят (Лючие), Щхьэгъэпсэу Рустам (официант) сымэ. Дэтхэнэри и образым зэрихьам, ар цIыхухэм  я фIэщ хъууэ зэрыджэгуам и гугъу пщIы­фынущ. Дэтхэнэми и джэгукIэм хэлъщ уи гум къинэ псалъэхэр, узыгъэдыхьэшх плъэкIэ-зыщIыкIэхэр, нэхъыщхьэращи къа­гъэщIа ролыр уи фIэщ мэхъу. Театрым и артист нэхъыжьхэм «щIа­лэгъуалэ дахэ диIэщ» къыщызжа­Iэ­кIэ шэч къыщIытесхьэн зэрыщымыIэр а IуэхущIапIэм ­сы­кIуэху хьэкъ сщохъу. Си ­гуапэщ ехъу­лIэ­ны­гъэ куэд яIэну, ди лъэп­къыр зы­Iэ­тыфын, зыгъэгушхуэфын куэд къахэкIыну.
Зыри къыхэзгъэщхьэхукIыну сыхуэмейми, ФатIимэ зэрибенефисыр къэслъы­-тэу, абы и джэгукIэм зы мащIэ хужысIэнут. НэгъуэщIу къызыщыхъуни щыIэнущ, шэч хэмылъу, ауэ сэ къызолъытэ а зы лэ­жьыгъэм роль зэмыщхьищ Чыхумахуэм зэуэ къыщехъулIауэ. Япэ Iыхьэм ар щы­долъагъу сыт хуэдэ Iэмал къигъэсэбэпми, зыхуейм зи Iэр тезыгъэхуэну хущIэкъу, ахъшэ фIэкIа нэкуи напIи зимыIэ бзылъхугъэ щхьэпсыншэу. И къуищым я деж Iуэхур щынэскIэ, абыхэм я зэIузэпэщыгъэр, я гъащIэр псом я щхьэ зыщI цIы­хубз зэпIэзэрытщ. ФIыуэ илъагъу цIыхухъур щхьэгъусэ щыхуэхъукIэ, и бынхэр абы ­къилъытэу, езы щIалэхэми пщIэ ­хуащIу щилъагъукIэ, япэу зи гугъу тщIа бзылъ­хугъэм щыщу зыри къыхэнэркъым. Ар иджы зыхуейр куэд щIауэ зыхищIэ ­лъагъуныгъэм мыгъэпщкIуауэ иригуш­хуэнырщ, зи гъуэгу къыхэзыхыжа и щIалэхэм я насыпым хэплъэнырщ. Игурэ и щхьэрэ зэтелъ хъуащи, щхьэгъусэ насы­пыфIэщ, анэ гумащIэщ… 
Псори дэзыхьэха спектаклыр иуха нэ­ужь, утыкум кърашащ режиссёр МафIэдз Заирэтрэ лэжьыгъэм хэт къафэхэр зыгъэува, КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Щэбэтыкъуэ Юлэрэ. Зи бенефис Чыхумахуэ ФIатIимэ удз гъэгъахэмкIэ хуэупсащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин, Театр лэ­жьакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэм и унафэщI Фырэ Мае, ФатIимэ и лэжьэгъухэр, ныбжьэгъухэр, благъэхэр. Лъэпкъ театрым и лэжьыгъэщIэр зрагъэлъэгъуарэ гукъыдэж ягъуэтауэ, цIыху­хэр зэбгрыкIыжащ.
Спектаклым уеплъу укъыщIэкIыжкIэ абы зэуэ укъиутIыпщыркъым, артистыр ролым занщIэу къызэримыкIыжыфым ещхьу. Абы тепсэлъыхьхэм я Iуэху еп­лъы­кIэ зэхыбох, уфIэгъэщIэгъуэну уэ езыр ущыщIэупщIи къохъу. Сэ зи гъусэу абы сыкIуар КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ ­мэкъумэш университетым и профессор, математикэ щIэныгъэхэмкIэ доктор Хьэ­жы Аидэти, и гупсысэр сфIэгъэщIэ­гъуэн хъуащ. «СыкъыщыкIуэм сигу иримыхьынкIэ, зэманыр пщIэншэу згъэкIуэдауэ къы­щIэкIынкIэ сышынэрт. Ауэ, сы­зэри­мы­гугъауэ, гъэщIэгъуэн сщыхъуащ, дызэса спектакль гъэувыкIэм емыщхь гуэру къысщыхъуащ. Къыхэзгъэщыну сы­хуейщ щIалиплIым (зи гугъу ищIыр Блашэ (Кокэ) Имран, Хьэщхъуэжь Ислъам, Хьэжмэт Iэдэм, Нэгъуей Заур сымэщ. И. З.) я джэгукIэр. Жьы зэращIэтым нэмыщI, я бзэри дахэщ, абыхэм уеплъыну, уедэIуэну гухэхъуэщ. ИтIанэ, Къэбэрдей театрыр и теп­лъэкIи и зэфIэкIкIи ефIакIуэу къыс­що­хъури, абыи сыщогуфIыкI. Утыкум и гъэ­щIэрэщIэкIэри, абы и щхьэкIэ къы­щы­фIэдзауэ гу зылъыста микрофонхэри ­щы­хьэт техъуэу къысщохъу я мылъкур ­зэ­ремыбзыхьэкIам», - жеIэ Аидэ. 
«Сигу ирихьащ жысIэнри зыри жызмыIэххэнри зыуэ къысщохъу, - къыпещэ Шэ­джэм Езанэм дэт курыт еджапIэ №3-м адыгэ­бзэмрэ литературэмкIэ и егъэджакIуэ КIуэкIуэ ХьэIишэт. - Артистхэм я Iэзагъэм щхьэхуэу и гугъу щIэпщIын щыIэкъым, ахэр я лэжьыгъэкIэ гъэунэ­хуахэщи. Ауэ МафIэдз Заирэт хъэтI щхьэ­хуэ, щIэщы­гъуэ ди пащхьэ кърихьауэ къысщохъу. ­Театреплъхэр дызыщыгуфIыкIын, актёрхэр зыгъэгушхуэн лэжьыгъэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIыну си гуа­пэщ». 
Езы МафIэдз Заирэт упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэзгъэзащи, къызжиIам си гуапэу фы­щызогъэгъуазэ: 
- Зи режиссёр факультетыр 2027 гъэм къэзухыну Щукиным и цIэр зезыхьэ инс­титутым и курс лэжьыгъэщ мы спектаклыр. Сыт «Филуменэ Мартуранэр» къы­щIыхэпхар, жыпIэрэ укъызэупщIмэ, къы­зэрыгуэкIыу къызэрыпщыхъумкIэ куэд щIауэ сызэрызыIэпишэрщ. Махуэ къэс дызыхэт Iуэху цIыкIуфэкIухэм хэгъэпщкIуащ бзылъхугъэм и гурыгъугуры­щIэр - цIыхум пщIэ захуригъэщIыным­рэ и увыпIэ гъащIэм щызригъэгъуэ­ты­нымрэ. Филуменэ и лъагъуныгъэм хуэ­дабзэу щIобэн и бынхэми пщIэ зэраригъэгъуэ­тыным.
Спекталыр щыдгъэувым сэ яужь ситащ дызэса Iуэхугъуэ гуэрхэм зэрызыпыIуз­дзы­ным. Псалъэм папщIэ, захуэрэ къуан­шэ мыхъуу, дэтхэнэ зы образри зи ныкъусаныгъэхэр зиIэж цIыху къызэрыгуэкIыу къызэрызгъэлъэгъуэным зезгъэлIэлIащ. ЗытесщIыхьар дэтхэнэми Iуэхум и зэ­фIэ­хыпIэ хъунур къезгъэгъуэту абыкIэ жэ­уаплыныгъэ и пщэ дезгъэлъхьэжынырщ. Филуменэ игу ириубыдар къехъулIэн пап­щIэ иригъэлеяуи жыпIэ хъунущ, ауэ абы и щIыбагъ къыдэтщ и гъащIэ псор. Си дежкIэ нэхъыщхьэр театреплъым ар игъэ­къуэншэныртэкъым, атIэ къыгурыIуэнырт.
Гуапэу дызэдэлэжьащ артистхэмрэ сэ­рэ. Зэгъусэу дыгупсысэрт, ди еплъыкIэ зэ­рыхъукIэ зытедгъахуэрт. Репетицэхэр ще­кIуэкIкIэ, си дежкIэ нэхъыщхьэр дэтхэнэ зыми лэжьыгъэр къэзыгъэщIахэм ящыщ зыуэ зыкъилъытэжынырт, зыгуэрым и жыIэм щIэт къудей мыхъуу. Дзыхь къыс­хуащIыну сыхуейт - арыншауэ апхуэдэ ­лэ­жьыгъэм упэлъэщынукъым. Дызэгу­рыIуэу, дызэдэIэпыкъуу дызэдэлэжьауэ къыс­щохъу. Спектаклым хэта нэхъыжьхэм сахуэарэзыщ, щIалэгъуалэм я гукъы­дэжымрэ къагъэлъэгъуа лэжьэкIэмрэ ­папщIэ фIыщIэ яхузощI. 
Спектаклым делэжьыху сыкъузауэ сы­щытащ. Ар зэщхьри: Iуданэ махэ пIэ­щIэлъ­рэ ар зэпыпчынкIэ ушынэм! Ауэ ­узыгъэбампIэ щытыкIэтэкъым ар, атIэ гухэхъуэгъуэ къозытт. Премьерэ нэужьым псэр тыншыжри ди гуащIэми, абы елэжьа псоми, еплъахэми яхуэгъэза гуапагъэр къэушащ. ЦIыхухэр спектаклым еплъа ­къудей мыхъуу, уи гъусэу ар къапсэуауэ плъагъуныр арагъэнщ нэхъыщхьэ дыдэу ди IэщIагъэм хэлъыр. Ар сэ псэкIэ зы­хэс­щIащи, фIыгъуэр дэтхэнэ зыми къахуи­щIэну си гуапэщ. 

Сурэтыр  Къарей Элинэ  трихащ.