ЦIыхуфIыр уахътыншэщ

МылIэжыныпсэ зыIут щыIэкъым, ауэ цIыхум ифI зыхэлъыр и гуащIэ къыдэкIыу дунейм тетар мылIа пэлъытэу ябж, абы и лъэужьыр кIуэдыжыркъым, бгъэдэлъ фIыщIэри кIуэщIыжыркъым. И Iуэхурэ и псалъэрэ зэблэмыкIыу, и IэщIагъэрэ и щIэныгъэрэ цIыхубэм ещхьэпэу псэуам и цIэр уахътыншэ мыхъункIэ Iэмал иIэкъым. Апхуэдэ зыгуэрщ «щIым лIаи щIэлъщ, псэуи щIэлъщ» щыжаIар. Мы тхыгъэр зытеухуа, «Урысей Федерацэм цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и отличник» цIэр зыхуагъэфэщауэ щыта Жылау Нурбий иужьрейхэм ящыщщ. Нурбий и гугъур нобэр къыздэсым щалъхуа жылэжьым щыужьыхыркъым, къыдалъхуахэм, къыдэлэжьахэм, иригъэджахэм ягу къызэрыкIыжри гуапагъэрэ нэщхъыфIагъэ защIэкIэщ. Нурбий и гулъытэр, и щабагъыр, и гущIэгъур абы зэ хуэзауэ зыхэзымыщIа щыIэу къыщIэкIынкъым – дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ хэха къахуигъуэтыфырт, псэлъэкIэ пыухыкIа яхуищIыфырт.

ЦIыхухэм уаIэщIэмыхужыныр, я гум илъ дахагъэ псомкIи узыхащIауэ уаIуэтэжыныр насып лIэужьыгъуэщ. Апхуэдэу зи фэеплъыр гукъэкIыж нэхукIэ ягъэщIэращIэхэм ящыщщ Жылау Нурбий. Зэгуэрым Нурбий щылэжьа еджапIэм щIэс цIыкIухэм «ЕгъэджакIуэ нэхъыфI» зи фIэщыгъэ къэхутэныгъэ лэжьыгъэ иныр къыхалъхьэри, гъэщIэгъуэну ирагъэкIуэкIат. ЕджакIуэхэм я пщэрылът къуажэм хыхьэу зыхуэзэхэм лэжьыгъэрэ цIыхугъэкIэ гукъинэж ящыхъуа егъэджакIуэм и цIэр жрагъэIэну. ФIэщыгъэр зыхуэфащэ куэдым, шэч хэмылъу, я цIэ къраIуат абы щыгъуэм, ауэ, псори къалъытэжа нэужь, Жылау Нурбий и цIэр хуэдитIкIэ нэхъыбэрэ къыхагъэщат дэтхэнэ зым ейм нэхърэ. СыткIэ къилэжьрэ ар абы жаIэу щыщIэупщIэми, адыгэлI нэсу дунейм зэрытетам, еджакIуэ гъащIэр гукъинэж зыщI Iуэхугъуэ куэдкIэ зэригъэнщIам, щIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ зэгуимыхыу егъэджакIуэ IэнатIэр екIуу зэрырихьэкIам трагъэщIат. Нурбий и пщIэри, апхуэдэ щIыкIэкIэ, утыку къилъхьа зэрыхъуам и мызакъуэу, щIэблэщIэм я пащхьэ лъагэуи къыщыIэта хъуат.

Зы лъэныкъуэкIэ къапщтэмэ, Нурбий и гугъу пщIыныр тыншщ, апхуэдизкIэ ар цIыху къызэрыгуэкIыу, хэти и акъыл зытригъахуэу, дэтхэнэми ядэгъуэгурыкIуэфу, Iуэхум и хэкIыпIэ хъунумкIэ иунэтIыфу щытащи. ЖыпIэнуращи, ар ныбжьэгъу зыхуэмыхъу щIагъуэ щыIэтэкъым. Псэлъэгъу хуэхъуам, гъуджэм иплъэм хуэдэу, абы деж курыхыу зыщилъагъужырт, дзыхь зыхуригъэщIыфырт. НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъеплъмэ, егъэджакIуэм утепсэлъыхьыныр дапщэщи гугъущ. Нурбий езыр егъэджакIуэт, гъэсакIуэт, ущиякIуэт. ЦIыкIухэм щIэныгъэ ябгъэдилъхьэным, гунэс защищIыным къищынэмыщIауэ, ар къызэрилэжьын гуащIи зрикъуэкIырт абы – ныбжьым хуэфэщэну а щIэныгъэр шыбзэм щIигъэкIырт, гущIэм иритеIэбэну псалъэхэр зэригъэкIэсырт, зэхэщIыкIым иригъэзэгъыну щапхъэхэр къыхихырт. Езым зиумысыжырт, нобэрей дерсыр мыл цIэнтхъуэрыгъуэм хуэдэщ, сыхуэсакъыпэурэ зызгъэхьэзыращ, жиIэу. И Iуэху гу къабзэ-псэ къабзэкIэ бгъэдэт цIыхум и гугъу щыпщIкIэ, къилъытэ псоми еплъыжын хуей мэхъу.

Къуажэм зы зэхуэс гуэр щыIэу, Нурбий и цIыхущхьэкIэ къызэрымыкIуэу зэрыщытам лIыжьхэр тепсэлъыхь щыхъум, и унэкъуэщ дадэр, Жылау ХьэпащIэ жыхуаIэр, къэпсалъэри: «Нурбий къыбгурыIуэн щхьэкIэ, ар къэзылъхуахэр зыхуэдэр пщIэн хуейщ, армыхъумэ псори дахэжыIэу къэнэжынуращ», жиIэгъат. Ныбжьышхуэ къэзыгъэщIу, жьыщхьэ махуэу дунейм тета ХьэпащIэ зи гугъу ищIар гурыIуэгъуэт. Сыт хуэдэфIми ублапIэ иIэщ. Шэч хэмылъу, Нурбий зыдэплъеин, щысэтехыпIэ ищIын нэхъыжьыфIхэр Жылаухи яхэтащ, и унагъуэми исащ.

Нурбий нэгъэсауэ егъэджакIуэт. Илъэс 50-м щIигъукIэ еджапIэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ, Адыгэ Хабзэмрэ лъэпкъ тхыдэмрэ щригъэджащ. Нурбий хуэдэу бзэр, хабзэр, тхыдэр щIэблэм ябгъэдэзылъхьэфа щыIэу фIэщ щIыгъуейщ, апхуэдизкIэ жиIэр фIэмащIэу зытепсэлъыхьыр яригъэлъагъумэ, зэхригъащIэмэ, фIэфIу нэрылъагъу щапхъэхэмкIэ дерсхэр игъэнщIырти. Къэнжалыщхьэ щегъэжьауэ Къэзанокъуей хэкужьымкIэ екIуэкIыжу, Жансэхъу и Iуащхьэм щыщIэдзауэ Бжьэхъуокъуей губгъуэм щыщIэкIыжу дэнэ деж сыт хуэдэ Iуэхугъуэ щекIуэкIами еджакIуэхэр ишэурэ щIыпIэхэр яригъэлъагъурт, къыщыхъуа Iуэхугъуэхэми щахутепсэлъыхьырт. Тхылъым ит текстым ахэр ирипхыжырти, апхуэдэ щIыкIэкIэ еджакIуэм бгъэдэлъын хуей щIэныгъэр сыт и лъэныкъуэкIи зэлъэIэс ищIырт.

Сабийм ирит щIэныгъэр цIыхугъэ пщалъэм Iэмалыншэу щIигъэкIырт. ЖиIэри къиIуатэри зыфIимыгъэщIурэ еджакIуэм деж нихьэсыфырт. ТехьэулеикI зи хабзэу нэхъ къуейщIейхэри къыхуэгъэдаIуэу гуапэт, хуабэт. Ар еджапIэ пщIантIэм къыдыхьауэ цIыкIухэр къыщемыпщIэкIа къэхъуагъэнкъым.

Нурбий щIэхъуэпсырт дэтхэнэми и лъапсэрэ и къуэпсрэ ищIэным икIи абы ерыщу телажьэрт. Япэ дерсищыр зэфIэкIа нэужь, зыгъэпсэхугъуэшхуэм ирихьэлIэу, лIакъуеджэ жиIэрти, еджакIуэхэр зэхуишэсырт. АдэцIиблымкIэ зэмыупщIа, имыщIэмэ, ахэр къигъуэту зримыгъэщIа еджапIэм цIыху дыхьакъым. «ЦIыху фыхъуну, дзыхь къывагъэзыну фыхуеймэ, адэцIиблыр зэвгъащIэ», – япиубыдырт Нурбий псоми. Иджы ехьэжьауэ лъэпкъ тхылъхэр ятх, къыдагъэкI. Нурбий и гъащIэ псом зэхуихьэса лъэпкъ хъыбархэм къахищIыкIыжа лIакъуэ жыгым хуэдэ зыщIа щыIэкъым. Метр зыбжанэ зи кIыхьагъ лIакъуэ тхылъ зэкIуэцIыкIым и хъыбарым щымыгъуазэ апхуэдэ Iуэху пылъу Совет къэралыгъуэм бэ исакъым. Нурбий и фIыгъэкIэ еджакIуэ куэдми апхуэдэ лIакъуэ жыгхэр яIэ хъуат.

Нурбий и цIэр нэгъуэщI зы Iуэхугъуэми епхащ. Хэку зауэшхуэм хэкIуэда къуажэ щIалэхэм я цIэхэр къэхутэным, я къекIуэкIыкIар зэхэгъэкIыным гуащIэшхуэ ирихьэлIащ. А Iуэхум сэри сызэрыхиубыдам срогушхуэ. Тхьэмахуэ махуэ хъуамэ, нэхъыжь зэрыс унагъуэ щIагъуэ къэдмыгъанэу дыщыщIэупщIэрт зэуапIэм икIуэдахэм я Iуэхум. Илъэс Iэджэ лъандэрэ езы Нурбий а лэжьыгъэр апхуэдизкIэ зэхэхауэ зы жыпхъэм тету иригъэкIуэкIырти, щыуапIи гъуэщапIи къыхэмыкIыу дэри ар Iэрыхуэ тхуэхъуауэ дрилажьэрт. КъыдэкIыгъуэ зыбжанэу зэхэт «Фэеплъ тхылъ» плъыжьышхуэм Зеикъуэ щыщу Хэку зауэшхуэм хэкIуэдауэ итхэм я хъыбар кIэщIхэм я нэхъыбэр, Нурбий мыхъуамэ, нобэ кIуэдыжыпэну къыщIэкIынт.

ЦIыхум зэрещхьэпэн гупсысэм зэрихьэ зэпытт Нурбий. Зауэм хэкIуэда и адэ къуэш Хьэрэбий и тхылъ мафIэм имысу ихъумахэм деж къыщыщIидзэри, тхылъ миниплIым нызэрыхьэс фонд зэригъэпэщауэ щытащ абы. А библиотекэр уней щхьэкIэ, зыхуэлажьэри зейри цIыхубэрт. Къуажэм щыщу еджапIэ нэхъыщхьэ щIэтIысхьауэ абы щIэмыхьа, зыхуейр къыщызымыгъуэта студент щыIэкъым. Ар сыт щыгъуи зэIухат, цIыхухэм къыхах тхылъхэр езыхэм я карточкэхэм иратхэжырт, ахэр къахьыжмэ, нэгъуэщI къащтэу. Нурбий тхылъым хуищI пщIэр псоми зэхригъэщIэну зэрыхэтым къыхэкIа гупсысэ дахэт жылэ тхылъ унэр.

Ауэ Нурбий илэжьа псом ящхьэжщ Совет къэралыгъуэм и щIыпIэ куэдми, хамэ къэралхэми щызэлъащIыса къуажэ хэкурыдж музейр. Хъыбархэр цIыхубэм езыгъащIэу щыта ТАСС-м I967 гъэм мэлыжьыхьым и 20-м къитат: «Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэIуахащ а щIыналъэм щыяпэ къуажэ хэкурыдж музей. Адыгэ тхыдэм ехьэлIа хьэпшып куэд щызэхуэхьэса а музейм и къызэгъэпэщакIуэщ Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Зеикъуэ къуажэм дэт курыт еджапIэм анэдэлъхубзэр щезыгъэдж Жылау Нурбий. Хэкупсэм ар тыгъэ яхуищIащ и къуажэгъухэм». Къэралпсо радиомкIэ апхуэдэ хъыбар къатын папщIэ, лэжьыгъэ епхьэлIауэ щытын хуейт а IуэхущIапIэм. Нурбий емытIысэхыжу зэхуихьэсащ къуажэм и тхыдэм епха хьэпшып, сурэт, фащэ, нэгъуэщI Iэмэпсымэ куэд. Музейм къуажэм и цIэр жыжьэ игъэIум къыщымынэу, абы щыпсэухэм я щIэжыр лъагэу иIэтырт, я щхьэр лъагэу иригъэлъагъужырт. Музейр къызэрызэригъэпэщам папщIэ Жылау Нурбий къратауэ щытащ дамыгъэ лъапIэ – Жуковым и орденыр.

Нурбий и гъащIэр хъуапсэу ихьащ. Зеикъуэ къуажэ дэт 4-нэ курыт еджапIэм и унафэщIу щылажьи, I-нэ курыт еджапIэм унафэщIым и къуэдзэу щыщыти псэемыблэжу и къарур зрихьэлIар а зы хъуапсэрщ – цIыхугъэ зыхэлъ щIэблэ къэгъэтэджынырщ. Хэкур фIыуэ зылъагъу, хабзэрэ адыгагъэрэ зыхэлъ щIэблэ щыIэныр лъэпкъым и щыIэныгъэм ирипхырт Нурбий, ар зэщIа хъун щхьэкIи куэд илэжьащ. Езым и гъащIэр абы и щапхъэ нэсщ.

Нурбий цIыхушхуэщ. НэгъуэщIу жыпIэ хъуну къыщIэкIынкъым. Ин хъуныр и натIэм къритхами, абы зезыгъэIэта щхьэгъусэ насып иIащ. Тае – уигъэлъыхъуну цIыхубз гумащIэт, щхьэгъусэ пэжт. Езыр егъэджакIуэти, Нурбий зэлIалIэр фIыуэ зэхищIыкIырт икIи диIыгът. ЩIыбагъыр зэрымыуэнум игъэгушхуэ лIыри лъэпкъ Iуэхум гуащIафIэу хуэлэжьащ. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэдэпсэуа зэщхьэгъуситIым щIэблэ дахэ къащIэнащ, лъэпкъымкIэ гуапэу, щIэблэмкIэ гумызагъэу, нэхъыщхьэращи, адыгагъэмкIэ гумащIэу.

Бакалавриатыр къызэрызухамкIэ тхылъ плъыжьыр сIыгъыу къуажэм сыщыкIуэжам, згъэгуфIэнщ жысIэри Нурбий деж сыдыхьат. Зи нэпсыр къытелъэда си егъэджакIуэм къызжиIа псалъэр си гум илъщ: «ГуащIэм зэщIэкIуэ иIэкъым, абы къыпхуихьынуращ узыгъэпэжынури узыгъэпажэнури». Сыт хуэдэ Iуэху къуажэм дапщэщи къыщамыIэтми, Нурбий и гуащIэм зэщIэкIуэ иIэнукъым – и цIэр къраIуэнущ. Жылэм абы хуищIар уасэншэщи, и цIэр уахътыншэ хъунущ.

Гуапэу, щабэу, IэфIу дунейм тета нэхъыжьыфIыр псэужамэ, илъэс 95 ирикъунут. АтIэми, Нурбий дэ къытхэмытыжми, абы къыщIэна щIэиным кIуэдыж имыIэу дунейм зэрытетынур уи фIэщ мэхъу.