ЦIыхум щIыхь къыхуэзыхьыр и ныбжьыркъым, атIэ и лэжьыгъэрщ. Адыгэ лъэпкъым и пщIэ лъагэр зи IэужькIэ, гуащIэдэкIкIэ къэзыхьахэм, зыхуэфащэхэм ящыщщ Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием Къэбэрдей-Балъкъэрым щиIэ щIэныгъэ центрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщхьэ, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, «КъБР-м щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэща Гъут Iэдэм Мухьэмэд и къуэр. Еджагъэшхуэм и щIэныгъэ къэхутэныгъэхэм теухуащ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат Хьэгъэжей Лианэ и тхыгъэр.
«Лъэпкъ еджагъэшхуэ Гъут Iэдэм IуэрыIуатэр, псом хуэмыдэу эпосым къызэщIиубыдэ жанр лIэужьыгъуэхэр джыным пасэу дихьэхащ икIи абы теухуа щIэныгъэ тхыгъэ куэд и къалэмыпэ къыщIэкIащ. Абы къикIыркъым IуэрыIуатэм и адрей лъэпкъыгъуэхэр Iэдэм гулъытэншэу къигъэнауэ: лирикэми драмэми хыхьэ жанрхэм ятеухуауэ щIэныгъэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэу, ауэ зэIубз мыхъуа Iуэхугъуэ куэд абы къитIэщIащ. А псом къадэкIуэу Iэдэм и гуащIэ хилъхьащ лъэпкъ литературэр, абы и къежьапIэр, зэрызиужьар, абы IуэрыIуатэм щигъэзащIэ къалэныр гъэнэхуэным. Пэжщ, Iэдэм илэжьам куэди тетхыхьащ, куэди хужаIащ, ауэ дэри къыдбгъэдэкIыу мыр жытIэну дыхуейт: ар щIэныгъэрылажьэ нэхъ Iэзэ дыдэу адыгэ лъэпкъым къыхэкIахэм ящыщ зыуэ къыдолъытэ.
Егъэлеяуэ лэжьыгъэшхуэ зэфIихащ Гъутым. Абыхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, адыгэ IуэрыIуатэр щызэхуэхьэсыжауэ тхылъ къыдигъэкIахэри, IуэрыIуатэр, литературэр лъэныкъуэ куэдкIэ джыным триухуа щIэныгъэ тхыгъэхэри, адыгэ узэщIакIуэхэм ятеухуауэ дунейм къытехьа тхылъхэри, лъэпкъым къыхэжаныкIа щIэныгъэлIхэм яхуитхауэ къыдэкIахэри, ди адыгэ тхакIуэ-усакIуэхэм я тхыгъэхэм теухуа критическэ лэжьыгъэ хьэлэмэтхэри. Зы шэчи къытетхьэркъым а псор ди IуэрыIуатэр, литературэр зыджыну, къэзыхутэну гукъыдэж зыщIа щIалэгъуалэм хуабжьу сэбэпышхуэ къазэрыхуэхъунум. Абы и щапхъэщ нобэ щIэныгъэм къыхыхьа щIэблэр Iэдэм и чэнджэщ щхьэпэхэм тету зэрылажьэр. Абы къегъэлъагъуэ ар егъэджакIуэ-гъэсакIуэуи зэрыщытыр.
Iэдэм и фIыгъэ хэлъщ тхыдэр, пасэрей щэнхабзэр, IуэрыIуатэр щызэпкърыхауэ щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэм ятха монографиехэр, статьяхэр зэгъэкIуауэ къызэрыдэкIым. Сыт хуэдэ упщIэкIэ абы зыхуумыгъазэми, и Iуэху къегъанэри, жэуап къыует, лэжьыгъэ мащIэ къыдэхъулIахэмкIэ щытхъу псалъэ дахэхэр къытхуегъэфащэ, щыуагъэ тIэщIэкIахэми Iэдэбу гу лъыдегъэтэж, а щIыкIэмкIэ лэжьыгъэм дызэрыдригъэхьэхыным хущIэкъуу.
Апхуэдэу Iэдэм дызыхуиущийхэм ящыщщ ди япэ ита щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэр и лъабжьэу дэ езым ди гупсысэ зэфIэдгъэувэфыныр, ар тегъэщIапIэхэмкIэ щIэдгъэбыдэжыфу зедгъэсэн хуейуэ.
Гъут Iэдэм и IэдэкъэщIэкIхэр яхуэщхьэпэщ еджакIуэхэми студентхэми. Курыт еджапIэхэм папщIэ абы зэхилъхьащ адыгэ литературэмкIэ тхылъхэр, хрестоматиехэр, программэхэр.
IуэрыIуатэм и пщIэм, лъэпкъ литературэм дежкIэ абы иIэ мыхьэнэм теухуа псалъэмакъ купщIафIэ куэд студентхэм ядрегъэкIуэкI, диплом лэжьыгъэхэр щагъэхьэзыркIэ и чэнджэщхэмкIэ защIегъакъуэ. Шэч хэлъкъым, апхуэдэ зэдэлэжьэныгъэм щIэблэм я дежкIэ икъукIэ мыхьэнэшхуэ зэраIэм.
Сабийм хуэгъэза тхыгъэхэм гъэсэныгъэ-ущииныгъэ мыхьэнэ яIэныр къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытым псори дыщыгъуазэщ. Абы и ухуэкIэри, и купщIэри, гупсысэ щIэлъри а къалэн нэхъыщхьэм телажьэу щытщ. Апхуэдэу Iэдэм и усэхэм, рассказхэм, новеллэхэм, очеркхэм хэбгъуэтэнкъым гъэсэныгъэ, акъыл, Iущыгъэ гуэр къызыхыумыхын.
КъыжытIахэм я щыхьэту къоув Гъут Iэдэм СССР-м (иужькIэ – Урысейм) и ТхакIуэхэм я союзым зэрыхэтыр, Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием, Къэбэрдей-Балъкъэр, Шэшэн республикэхэм я Парламентхэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм, нэгъуэщI IэнатIэ зыбжанэхэми я щIыхь тхылъхэр, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ цIэ лъапIэр къызэрыхуагъэфэщар, Къэбэрдей-Балъкъэрым Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и комиссэ зыбжанэм зэрыхагъэхьар, Урысей Федерацэм гуащIэдэкIымкIэ и ветерану зэрыщытыр.
Гъут Iэдэм щIэныгъэлI Iэзэщ, литературнэ критикщ, тхакIуэщ, усакIуэщ, лэжьакIуэ лъэрызехьэщ. Абы ноби къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр ирегъэкIуэкI, лъэпкъ IуэрыIуатэм, литератутэм и зыужьыныгъэм ехьэлIауэ. Ахэр адыгэ лъэпкъым и дежкIэ уасэ зимыIэщ, налкъут кIанэм пэлъытащ. Дэ дрогушхуэ Iэдэм хуэдэ нэхъыжь ди япэ иту дызэрылажьэм, дехъуэхъунуи дыхуейт ди жьантIэм куэдрэ узыншэу дэсыну».
