Щхьэзакъуэ джэгуакIуэхэмрэ гупу зэхэт джэгуакIуэхэмрэ

Къэзан пшынэр адыгэхэм къахыхьа нэужь, пшынауэ Iэзэхэр къахэкIыу хуежьащ. Абыхэм я пшынэхэр зыдагъэIэпыкъуурэ къафэ, удж, ислъэмей дахэхэр, уэрэдхэр зэхалъхьэу хуежьащ. Абыхэм ящыщт Къэбэрдейм щыщу Балъкъэр Зул дахэр, Иуан Блиц, Шэрджэсым щыщхэу Ирыжь Зулий, Анфокъуэ Цуцэ, Джылахъстэнейм щыщу Борий Табылэ, нэгъуэщIхэри. Мыбыхэм псоми езыхэм зэхалъхьэжа къафэ яIэщ. Мыхэр псори унагъуэ Iуэху я пщэ дэлъу унэгуащэу щытащ. Ауэ гуфIэгъуэ къэхъуарэ цIыхухэр гъэджэгун хуеймэ, хъыджэбздэс пшынауэ ямыгъуэтмэ, «уей-уей!» жрагъэIэу гупыр ягъэджэгурт. АтIэ, абыхэм джэгуакIуэкIэ деджэ хъуну? Хьэуэ, ахэр псори пшынауэщ, ахъумэ джэгуакIуэкъым. Аращи, джэгуакIуэхэр псори цIыхухъут. ЕтIуанэу, джэгуакIуэ-усакIуэхэр щхьэзакъуэуи гупуи хъурт. ДжэгуакIуэ гупыр цIыхуитIым къыщыщIэдзауэ цIыху зыхыбли нэхъыби щыхъу щыIэт.

Щхьэзакъуэ джэгуакIуэ-усакIуэр нэгъуэщI дэIэпыкъуэгъу джэгуакIэ хуэмыныкъуэу и шыкIэпшынэр иIыгъыу, е пхъэцIычыр иIыгърэ абы еуэу, езым жьэкIэ дахэу уэрэд жиIэу, е къафэ жиIэурэ цIыхухэр зи закъуэ тезыгъэуф, зыгъэджэгуф джэгуакIуэ-усакIуэт.

ДжэгуакIуэ-усакIуэхэр гуп щыхъум деж, Iэмал имыIэу, адыгэ пшынэ лIэужьыгъуэхэм ириджэгурт:

а) ДжэгуакIуэхэр тIу фIэкIа щымыхъум деж – зыр шыкIэпшынэм еуэрт, уэрэдри жиIэрт, адрейр пхъэцIычым еуэрт, уэрэдми ежьурт.

б) Щы щыхъум деж – ещанэр бжьамийм епщэрт.

в) ПлIы щыхъум деж – еплIанэр пшынэдыкъуакъуэм еуэрт.

г) Нэхъыбэ щыхъум деж – бжьамияпщэу тIуи щыи, пхъэцIычауэу тIуи плIыи щахэт куэдрэ къэхъурт. Абыхэм нэмыщIауэ, уэрэд жыIэн, джэгун, къэфэн е усэн фIэкIа нэгъуэщI зымыщIэ, пшынэ лIэужьыгъуэхэм емыуэф цIыхуи яхэтт.

Абыхэм яхэтт ажэгъафэу джэгуи, ажэгъафэ пыIэр щхьэрыгъыу. «Махуэшхуэхэм, хьэгъуэлIыгъуэхэм сыт щыгъуи ущрохьэлIэ ажэгъафэхэм. Абыхэм зыми уэим хуащIыркъым, сыт ящIэми хуагъэгъу, кърадз хъуэрыр зыми и жагъуэ ищIыркъым. Башышхуэ яIыгъыу цIыхум яхэтщи, абыхэм гушыIэхэр, хъуэрхэр къаIуролъэлъ, я башыр ягу зэбгъахэм я плIэ иралъхьэ, я пыIэр къыщхьэрачри щIым традзэ. Уи пыIэр абы Iэрыхьамэ, къеIыпхыжын папщIэ махуэ ныкъуэкIэ уежьэн хуей щыхъу щыIэщ.

Ажэгъафэм ауан уэрэд гуэр къыхидзамэ, псори абы ежьуун хуейщ, языныкъуэ псалъэхэр къытрагъэзэжу жаIэурэ. Езыр утыкум итщ, и башыр къыдемыжьум къуилъхьэу». Адрей джэгуакIуэхэми яхуэдэу, ажэгъафэр гупым яхэтынкIэ хъурт, къадикIухьу, е и закъуэу хьэгъуэлIыгъуэр игъэджэгуу, игъэгушыIэу, гуфIэгъуэ нэужьым и унэ екIуэлIэжу – къуажэ ажэгъафэу щытынкIэ хъурт. Ахэр гуп зэрыгъэхъуу къыщакIухьи щыIэт.

ДжэгуакIуэ-усакIуэхэр (ар щхьэзакъуэми, ар гуп хъуми), я лэжьэкIэрэ я лэжьапщIэрэ елъытакIэ, гупитIу бгуэш хъунут: Зы гупыр – профессиональнэ джэгуакIуэ-усакIуэхэу, афIэкIа къулыкъу ямыIэу, абыкIэ къалэжьIамэ, ар яшхыу, абы ирипсэу гупт. Ахэри щхьэзакъуэ фIэкIа мыхъу джэгуакIуэ-усакIуэу е гуп псо хъу джэгуакIуэ-усакIуэуи щытынкIэ хъурт. Мы япэрей гупым хыхьэ щхьэзакъуэ джэгуакIуэр, зэрынэрылъагъущи, зи закъуэ къэзыкIухь джэгуакIуэ-усакIуэхэт.

Ауэ, мы япэрей гупым хыхьэ джэгуакIуэ-усакIуэ заулыр цIыху бжыгъэ пыухыкIауэ, сыт щыгъуи а зы бжыгъэм тету къыздакIухьырт. Мыхэр къуажэ джэгуакIуэм къыщымынэу, хэку джэгуакIуэ-усакIуэхэт. Дэнэ къуажэ гуфIэгъуэ-гушыIэ къыщыхъуами, абы а гупыр, е ищхьэмкIэ зи гугъу тщIа щхьэзакъуэ джэгуакIуэ-усакIуэр кIуэрти, е ирагъэблагъэрти, абы щыгушыIэрт, щыджэгурт, цIыхухэр щытрагъэурт е нэщхъеягъуэ къэхъуарэ усэн хуеймэ, Iуэхум щыгъуазэ защIырти, абы ипкъ иткIэ теусыхьырт.

ДжэгуакIуэ гупу къэзыкIухьу щытахэм ящыщу къэгъэлъэгъуапхъэщ Щоджэн Iэсхьэд, Къазий Мамышэ, Сыжажэ Къылъшыкъуэ сымэ я гупыр. Мыхэр зы гупу, пхъэцIычауэ зы-тIу къащыхыхьи къащыхэмыхьи щыIэу, къуажэхэр джэгуакIуэ-усакIуэхэу къызэхакIухьу Октябрь революцэм ипэкIэ Къэбэрдейм итащ.

Гупу зэхэт, гупу къэзыкIухь усакIуэ-джэгуакIуэхэм нэхърэ щхьэзакъуэ джэгуакIуэ-усакIуэхэм нэхъ къахэкIырт зи зэфIэкIыр нэхъ ин, джэгункIи, усэнкIи, пшынэ лIэужьыгъуэхэм еуэнкIи талантышхуэ зиIэ джэгуакIуэ-усакIуэхэр. Ахэр пшынэ лIэужьыгъуэхэм еуэф дэнэ къэна, я IэпкълъэпкъкIэ дахэу защIыфырт: дахэу къафэрт, дахэу къэуджырт, а псом я щIыIужкIэ Iэзэу, шэрыуэу усэфырт, уэрэд дахэ зэхалъхьэфырт. Арат абыхэм щхьэзакъуэ джэгуакIуэ-усакIуэу къыщIакIухьри: япэрауэ, ахэр нэгъуэщIым и дэIэпыкъуэгъу хуэныкъуэтэкъым; етIуанэрауэ, джэгуакIуапщIэу къратыр зыми димыгуэшу и закъуэ къыхуэнэрт.

Щхьэзакъуэ джэгуакIуэ-усакIуэу яужь дыдэу Къэбэрдейм исахэм ящыщу къэбгъэлъагъуэ хъунущ Агънокъуэ Лашэ, Шэрджэсым – Мыжей Сэхьид. ДжэгуакIуэ-усакIуэ псалъитIым къарыкI мыхьэнэ псори къанэ щымыIэу мы тIум якIэрыплъхьэ хъуну апхуэдэ зэчийрэ зэфIэкIрэ яIэт. Мыхэр джэгуакIуэ къудей мыхъуу усакIуэшхуэт, усакIуэ къудейм къыщымынэу, джэгуакIуэшхуэт.

Агънокъуэ Лашэ «пщылIыпIэм къикIа нэужь, джэгуакIуэ-усакIуэ хуиту ежьащ, «Агънокъуэ Лашэ» жригъэIэу. «Агънокъуэр джэгум Iухьамэ, пшынауэм зэуэ къафэр зэпигъэурти, Лашэ и къафэм еуэу щIидзэрт, ар къагъэфэн, ягъэджэгун папщIэ. А къафэр езы Лашэ зэхилъхьа къафэт икIи псом нэхъри нэхъ къафэ дахэт». И гушыIэкIэ, и псэлъэкIэ къудейм къыщымынэу, и IэпкълъэпкъкIэ, и джэгукIэ-зыщIыкIэкIэ цIыхухэр тригъэууэ, игъэгушыIэу, дахэу къафэу, къэуджу, джэгуу утыкум итт, абы щыгъуэми и усэныр зы дакъикъи зэпимыгъэууэ и хъуреягъкIэ илъагъу псоми яхуэусэрт. А IуэхугъуитIри зэдэзыхьыфынур икъукIэ талантышхуэ зиIэ джэгуакIуэ-усакIуэрт. Апхуэдэу щытащ Агънокъуэ Лашэ. Ар зэрыусакIуэшхуэ-джэгуакIуэшхуэм и щыхьэтщ абы къыщIэна усэхэр.

Агънокъуэм зыкIи къыкIэрымыхуу джэгуакIуэшхуэ-усакIуэшхуэу щытащ Мыжей Сэхьиди. ДжэгуакIуэм усэнымкIэ талантышхуэ зэриIар абы къыщIэна и усэхэм къагъэлъагъуэж. Абыхэм ящыщ зыщ «АнэнэпIэс» жыхуиIэ усэр. Мис ар:

Уэсыр щIыIэми, сэ согъэв,

Сэ схуэмыгъэвыр анэнэпIэсщ,

Унэм сису зымыдэщ,

ДакъэхэкIым сытригъэтщ,

Тащу ищIу къыщиджэдыхькIи,

Лэжьыгъэу си Iыхьэр хьэлэлу къыпебз,

Зы пIастэ бзыгъи къыпызбзу зымыдэщ,

Хъудырыр пIащIэу къысхузэхещIэ,

ШатэщIэр и быным хутрегъэувэ,

Сабгъэдэувэмэ, нэкIэ къысхуоплъ,

Iэр къыздилъэн и пIэкIэ, гуащIэу къызоуэ.

Ди унэ сыщалъхуами, хамэм хуэдэу соубзэ,

Теурэз жагъуэр къысфIещ,

Фащэм и дахэр симыIэщ,

СимыIэ сIуатэу имыдэ.

Си адэм быдэу жреIэ,

ЖиIэр сымыщIэу егъэув,

Сызыдэуври къохьэлъэкI,

Си кIэ-си щхьэм сыщыщтэжу

Жэщи махуи сэ сыкъогъых.

Гъатхэр дахэу убзэрабзэрт,

Къуалэбзухэм къалъэтыхь,

Сыщхьэхуиту сыщытатэмэ,

Дыщэ тажыр зэIузбзэнт.

«Хьэбз куэпэчкIэ» сызэрешэри,

Сызышэнуми сыхуеуб,

И бынитIыр яхуешийри,

Пшынэр дахэм къахуещэху.

Сэ щэху дыдэу сыщIэпыхьэр

Си анэ и хьэдэр пуд зэрыхъуарщ.

Мы усэм зыкIи къыкIэрыхуркъым джэгуакIуэм къыщIэна усэхэу: «Си анэ мыгъуэ!», «Ди Iэнэжьыр», «Уэ сумыуб», «Ди анэ», «Къурмэн фIэбз», «Ди молэр», нэгъуэщI куэди.

Агънокъуэ Лаши Мыжей Сэхьиди щхьэзакъуэ усакIуэ-джэгуакIуэхэт. Пэжщ, ахэр зэкIэлъыкIуэурэ зэгъусэу цIыху зэхуэсхэм кIуэрэ абы щызэпеуэу, щызэдэджэгуу щытащ, ауэ ар зэзэмызэт. Ауэ, армырауэ, дэнэкIэ кIуами, сыт хуэдэ гуфIэгъуэ ирамыгъэблэгъами, зэрыкIуэ хабзэр я закъуэут. Хуей хъумэ, здрагъэжьуун пшынауэрэ зыдагъэIэпыкъун цIыхурэ а здэкIуам къыщагъуэтырт, ауэ абы хуей щыхъур зэзэмызэххэт. Мис а зэзэмызэхэм деж, Лашэ е Сэхьид, джэгуакIуэ щыкIуэкIэ, пшынауэ е шыкIэпшынауэ, е езым яхуэдэ джэгуакIуэ щыздрашажьэ къэхъурт. Апхуэдэу, Лашэ щыздришажьэ къэхъуащ Гъуо Яхьярэ ШхурыIужь Мыхьмудрэ е Абазэ Къамбот. Ауэ апхуэдэ къыщыхъур зэзэмызэххэт, щIыздишэри абыхэм яхуэныкъуэу аратэкъым, атIэ ныбжьэгъугъэкIэ зыщIигъуу арат.

1934 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым япэ «Ленин орденыр» къыщратам щыгъуэ, джэгуакIуэшхуэ Мыжей Сэхьид къакIуэри гуфIэгъуэм хэтыгъащ «къамылапщэ Мамбэт Къыдэгъазэрэ пхъэцIычауэ Розэ Ержыбрэ и гъусэу – адыгэ уэрэдыжьхэр жаIащ, пшыналъэ сыт хуэдэхэр кърагъэкIащ, сытми концерт хуэдэу зыгуэр ягъэлъэгъуауэ къыщIэкIынущ», – игу къигъэкIыжырт Мыжей Сэхьид и къуэрылъху Михаил.

Тедзэным хуэзыгъэхьэзырар

ТАБЫЩ Муратщ.