ДжэгуакIуэ-усакIуэхэмрэ адыгэ гъащIэмрэ

Иджыри къэс дэ зи гугъу тщIа джэгуакIуэ-усакIуэхэр Октябрь революцэм и пэ къихуэу е ди зэманым псэуахэщ. Ауэ адэ нэхъ жыжьэу, ХIХ лIэщIыгъуэм псэуа джэгуакIуэхэу хамэ лъэпкъ цIыху зэхэзекIуэхэу Кавказым щыIахэр зытетхыхь, зи гугъу ящI джэгуакIуэ нэхъыжьхэм ящыщу зи цIэр IуэрыIуатэм ди деж къихьэсар Уэкъуощ. IуэрыIуатэм зэрыжиIэмкIэ, Уэкъуо пщылIу щытащ. ИстамбылакIуэу и пщыр Хэкум щикIым, залымыгъэкIэ и пщылIри здришащ. Ауэ Уэкъуо здаша Тыркум и щIыпIэр игу иримыхьу, цIыхухэм я зэхэтыкIэр игу темыхуэу яхуэусэри къэкIуэсэжащ. Мис а усэр:

Ягъэпэщащэр я вабдзэщ,

Вагъэбдзумэншэр я хьэсэщ,

МыIэрысэпсыр я фадэщ.

Къамылыр «фощ» жари къагъавэ,

Я мывэ унэр – чэтыщхьэщ,

Я щхьэм сарыкъыр фIэмыкI,

ЗыкIэрымыкIыр цыбыкъщ,

Цыбыкъыр пщампIэм дасэж.

Я вакъэм лъапэ пымыт,

Iэгъуапэ пытщи – ирауркъым.

Сэ залымыгъэкIэ сыкъашащ,

Сыкъэзышам къыхуимыгъэгъукIэ.

Гъуамэр щыкуэд щIыпIэм сыхуейкъым,

Сыкъыщалъхуам сокIуэж.

А лIы Iущым и псалъэ пэжхэр псалъэжь хъужауэ ди зэманым къэсащ. «Истамбыл къикIахэм дызрагъэтIэхъужкъым», – жызыIар аращ. «ДызэтIэхъуэну дызэIэбэкIамэ, ахъшэ еттын яфIощIри, я Iэр шияуэ къыдожалIэ», жыхуиIэщ. «Истамбылыжьым имыкIыр щIолIэ, икIар йолIыхь», – жызыIари а джэгуакIуэрщ. «Уэрэдусрэ сурэтыщIрэ зэхуэдэщ», – жеIэ пасэрей псалъэжьым. Ар зэрыпэжыр наIуэ къытщищIу, джэгуакIуэм ди нэгу къыщIигъэуващ, дигъэлъэгъуащ хамэ хэкум я псэукIэмрэ я цIыхухэм я дуней тетыкIэмрэ.

Уэкъуо, зэрыджэгуакIуэшхуэ-усакIуэшхуэм къыщымынэу, икъукIэ цIыху губзыгъэу зэрыщытам и щыхьэтщ абы къыщIэнауэ жыхуаIэ псалъэжь шэрыуэхэр. Абыхэм ящыщ зыщ «Истамбылыжьым имыкIыр щIолIэ, икIар йолIыхь» жыхуаIэр.

Аращи, дэ иджыри къэс зи гугъу тщIар джэгуакIуэ-усакIуэхэм ящыщу япэрей гупырщ. Ахэр щхьэзакъуэ хъуми, гупу зэгъусэу лажьэми – сытми, афIэкIа къулыкъу зимыIэ, абы ирипсэу джэгуакIуэ-усакIуэхэрщ. Ахэр хэку джэгуакIуэ-усакIуэхэщ. Ауэ абыхэм нэмыщIауэ нэгъуэщI джэгуакIуэ-усакIуэ гупи щыщыIащ адыгэм я деж. Ар етIуанэрей гуп тщIынщ.

Мы гупым хыхьэ джэгуакIуэ-усакIуэхэр пIалъэкIэ джэгуакIуэ къалэнхэр зыгъэзащIэу къуажэм дэсхэр арт. Абы хыхьэ джэгуакIуэхэр, япэрей гупым ещхьыркъабзэу, щхьэзакъуэ джэгуакIуэ-усакIуэуи е гупу зэхэтынкIэ хъурт. Ауэ мыхэр профессиональнэу, мы къулыкъум ирилажьэу, ирипсэууэ щыттэкъым. Мыхэр щыджэгур ищхьэмкIэ зи гугъу щытщIа джэгуакIуэшхуэхэр щахущIэмыхьэм, щамыгъуэтым дежт. Мыхэр гузэвэгъуэ дэзыгъэкI джэгуакIуэт. Зи гугъу тщIа джэгуакIуэшхуэхэм хуэдэу мыхэр мыджэгуф пэтми, мыбыхэми яхэтт дахэу уэрэд жызыIэ, Iэзэу пшынэм еуэ, екIуу къафэ е екIуу ажэгъафэу джэгуу утыкум итхэр. Зэрыджэгуам и гугъуехьыпщIэ мыбыхэм щрати щрамыти щыIэт. Мыбыхэм яхэтт къамылапщэ, шыкIэпшынауэ, пхъэцIычауэ е, хьэгъуэлIыгъуэ къуажэм къыдэхъуамэ, джэгуакIуэ къалэныр зыгъэзащIэ. «Пшынауэм джэгур зэрыхуейр игъэджэгуху къудейщ», – жиIащ Агънокъуэм. Абы къикIыращ, джэгур яухамэ, ахэр щхьэж и унэ екIуэлIэжырти, щхьэж и къалэн пэрыувэжырт. Адрей къуажэдэсхэм хуэдэу, абыхэми мэш ящIэн, пхъэ къашэн, Iэщ зэрахуэн хуейт, нэгъуэщIу жапIэмэ, адрей цIыху псоми хуэдэу, лажьэу шхэжын хуейт.

Апхуэдэу къуажэдэс джэгуакIуэу щытащ Псыгуэнсу къуажэм щыщ Мыкъуэ Хьэцэ.

Аращи, джэгуакIуэ-усакIуэхэм и ныкъуэр профессиональнэт, ауэ и ныкъуэри мыпрофессиональнэ пэтми, щыхуейм деж, а къалэныр дэгъуэу зэфIагъэкIыфырт.

А джэгуакIуэ-усакIуэхэр я зэчийкIэ, я зэфIэкIкIэ зэхуэдэтэкъым. Абыхэм яхэтт Уэкъуом, Агънокъуэм, Мыжейм, Абазэм хуэдэу Iэзэхэр. Ауэ абыхэм яхэтт я гъащIэ псори пхъэцIычауэу, е къэмылапщэу, е шыкIэпшынауэу езыхьэкI. Хьэмэрэ, езым зы уэрэди имыусауэ, ауэ уэрэдыжьхэр Iэзэу игъэзащIэу, утыкум нэгъуэщI зыри щимыщIэфу.

АтIэ, хэтыт а уэрэдыжьхэр зыусыр?

А уэрэдыжьхэр яусырт мис а джэгуакIуэхэм ящыщхэм, ирехъу ар хэку джэгуакIуэу, къуажэ джэгуакIуэу, профессиональнэ джэгуакIуэу е мыпрофессиональнэу, ауэ талант иIэу – мис абыхэм ящыщу нэхъ зэчий зиIэхэрат – ар щхьэзакъуэ джэгуакIуэу щытми, ар гупым яхэт джэгуакIуэми. Дэ къэдгъэлъэгъуащ щхьэзакъуэ джэгуакIуэ-усакIуэхэм ящыщу Агънокъуэр, Мыжейр, Уэкъуор, Абазэр. Гуп джэгуакIуэ-усакIуэхэм ящыщу къэгъэлъэгъуапхъэщ Сыжажэ Къылъшыкъуэ. Мыр гупым яхэту къэзыкIухь джэгуакIуэт, ауэ уэрэд усыным Iуэхур щыхуэкIуам деж зэрыусэр и закъуэут. Сыжажэр Октябрь революцэм ипэкIэ, абы иужькIэ Щоджэн Iэсхьэдрэ Къазий Мамышэрэ я гупым сыринапщэу икIи уэрэджыIакIуэу хэтащ.

Аращи, дэ иджыри къэс дызытепсэлъыхьар джэгуакIуэ-усакIуэхэм я уэрэдыжьхэр яусу зэрыщытарщ.

Ауэ абыхэм я закъуэу пIэрэт а уэрэдыжьхэр зыусыр?

Уэрэд яусу нэгъуэщI зы гуп лIэужьыгъуи щыщыIащ адыгэхэм я деж – усакIуэкIэ еджэу. Мыхэр джэгуакIуэтэкъым, атIэ усакIуэ къудейт. Абыхэм ящыщу яужь дыдэу псэуахэр ПащIэ Бэчмырзэ, Къэжэр Индрис, ХьэхъупащIэ Амырхъан сымэщ. Мыхэр утыку ихьэу зэи джэгуакъым, а утыкум я усэхэр зэи щыжаIакъым. АтIэ, мыбыхэм джэгуакIуэкIэ деджэ хъуну? Хьэуэ, хъунукъым. Мыхэр джэгуакIуэтэкъым, атIэ усакIуэт.

Пасэрей джэгуакIуэ-усакIуэхэм ещхьыркъабзэу, ПащIэ Бэчмырзи, Къэжэр Индриси, ХьэхъупащIэ Амырхъани гуIэгъуэ, щIэпхъаджагъэ къэхъуамэ яшэрэ уэрэд ирагъэусу щытащ. «Къашыргъэ Алихъан», «Дзыгъур КIаш» жыхуэтIэ уэрэдхэр ахэр зей лъэпкъхэм я лъэIукIэ иусащ, и гугъуехьыпщIи къратащ ПащIэм. Пасэрей джэгуакIуэхэм хуэдэу ПащIэр пшынэ лIэужьыгъуэхэм еуэу щымыта пэтми, и усэхэм Iэзэу макъамэ дахэхэр щIилъхьэурэ уэрэд дахэхэр иусырт. «ПащIэ Бэчмырзэ усакIуэ къудейкъым, атIэ ар зыкъомкIи пшыналъэм хуэIэзэу, иус уэрэдхэм я макъамэр езым щIилъхьэжу щытащ. ПащIэм иуса уэрэдхэм, псом хуэмыдэжу гъыбзэхэм, къуагъащIэ ар икъукIэ а Iуэхугъуэм хуэгъэпсауэ зэрыщытар. Псалъэм папщIэ, «Къашыргъэ Алихъан» и гъыбзэм ущедаIуэкIэ, абы щIэт макъамэм и гуIэгъуэм уи гур къыщIеIуэнтIыкI, апхуэдизкIэ гуузщи». Апхуэдэ къабзэщ «Бэчмырзэ фыз къызэришар» жыхуиIэ уэрэдри. ЛIыхъужьыгъэкIэ гъэнщIащ «Уэзы Мурат» и макъамэри, и псалъэри. Зи гугъу тщIа а уэрэдхэр апхуэдиз Iэзагъ хэлъу гъэпсащ, художественнэ лъагагъ яIэщ, езыхэр купщIафIэщи, илъэс 200-300 хъуа дэтхэнэ зы уэрэдыжьми пэбгъэув хъунущ. Ар къызыхэкIар усакIуэм и Iэзагъэрщ.

Къэжэр Индрис пшынауэшхуэу, усакIуэу щытащ, ахъумэ джэгуакIуэкIэ уеджэ хъунукъым. Индриси, пасэрей джэгуакIуэхэм яхуэдэу, ираджэрэ уэрэд ирагъэусу щытащ. И пшынэр зыдигъэIэпыкъуурэ иусауэ Индрис уэрэд дахэ куэд къытхуигъэнащ.

ХьэхъупащIэ Амырхъан пасэрей джэгуакIуэжьхэм я усэкIэ методым тету и усэхэмрэ и уэрэдхэмрэ зэхилъхьэу щытащ, ауэ Амырхъан джэгуакIуэкIэ деджэ хъунукъым, ар усакIуэщ.

Аращи, джэгуакIуэ-усакIуэхэм нэмыщI, а уэрэдыжьхэр усакIуэхэми яусырт.

Зи гугъу тщIа джэгуакIуэ-усакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я закъуэу пIэрэт а уэрэдыжьхэр зыусахэр? Хьэуэ, абыхэм я закъуэкъым а уэрэдыжьхэр зыусахэр. А уэрэдыжьхэр иусынкIэ хъурт дэтхэнэ къызэрыгуэкI адыгэми. Дауи, зи гугъу тщIа джэгуакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ куэдкIэ нэхъ IэкIуэлъакIуэу, нэхъ Iэзэу зэхалъхьэнкIэ хъурт уэрэдыр. (Ахэр ирагъэблагъэурэ щIрагъэусри арат). Ауэ, адыгэм и дуней тетыкIэкIэ, и хьэл-щэнкIэ усакIуэу къигъэщIати, и щхьэм мыгъуагъэ, хьэзаб къыщылъысым деж, я нэхъ усакIуэ Iэзэм хуэдэу, и щхьэм и уэрэдыр иусыжырт. «ЦIыхур усакIуэу икIи пшынауэ хьэзыру къызэралъхум и щыхьэту, усэнымрэ къызыфIэгъэщIынкIэ къыргъызхэм IэкIуэлъакIуагъэу яхэлъыр щIэуэ щыхьэт техъуэу зиусхьэн Г. Левшин жиIэу щытмэ, а IэкIуэлъакIуагъэр Шэрджэсхэм куэдкIэ нэхъыбэжу зэраIэр щIэуэ абы щыхьэт тохъуэ. Шэрджэсхэр лIыхъужьхэм я гъащIэмрэ я хахуагъэмрэ гуащIэу къэлыбауэ теусыхьым къыщымынэу, лъыгъажэ зауэмрэ ихъуреягъ дунеймрэ IупщIу нэгум къыщIагъэувэ, лъагъуныгъэмрэ тхъэжыгъуэмрэ гъэщIэгъуэныщэу тоусыхь, гуауэм щытеусыхькIэ – гур къызэфIегъанэри, уи гъын къагъакIуэ; абы щыгъуэми я гупсысэр псори къызэраIуатэр усэ защIэщ», – итхащ Хъан-Джэрий. И щхьэм хуиусыжу абы иригъэжьа уэрэдыр цIыхубэм япхъуатэрти, арат нэхъ усакIуэшхуэ дыдэу, а уэрэдым и художественнэ лъэщагъыр гъуазджэм и лъагапIэ дыдэм нэзыхусыр.

Апхуэдэу, зи щхьэм и уэрэдыр зыусыжа цIыхубзхэм ящыщу мыхэр къэдгъэлъэгъуэну дыхуейщ, дызытепсэлъыхь Iуэхугъуэр зэрыпэжыр нэхъри нэрылъагъу хъун щхьэкIэ. Мы къэкIуэну уэрэдхэр джэгуакIуэ-усакIуэхэркъым зыусар, атIэ цIыхубэм къахэкIа къызэрыгуэкI цIыхухэм я щхьэм хуаусыжащ:

1. «Хьэтх Гъуазэм и къуэкIэ ди Мыхьэмэт» – уэрэдыр Мыхьэмэт иригъэкIыжа фызым иусащ.

2. «Хьэцацэ и уэрэд», – «УлъхукъуэлIщ, атIани уопагэ», – жаIэу абыкIэ ягъэикIэу яшэну къыхуэусэ пщы-уэркъхэм я бийуэ езы Хьэцацэ иусащ.

3. «ЖагъуэлIым дауэ дэсхьыну?» – залымыгъэкIэ жагъуэлIым ирата Абыдэ Хьэбыцу иусащ.

4. «Токъан» – балъкъэр щIалэ Токъан ехъуэпса адыгэ хъыджэбзыр и дэлъхухэм, и адэ-анэм иратын щамыдэм, иусащ.

5. «Дотэхур си гум къэкIащ» – Хэкум икIыжа и дэлъхум хуиусащ.

6. «Къущхьэ Жамбот» – Жамбот къаукIа нэужь уэрэдыр зыусар и щхьэгъусэ Нэгурэшщ.

7. «Къэрэшей шу тIощI» – уэрэдыр зыусар лей къызылъыса хъыджэбзырщ.

8. «Ажджэрий и къуэ Кушыкупщ и уэрэд» – уэрэдыр зыусар Кушыкупщ и щхьэгъусэрщ.

9. «ТIыгурыжьым сигъэунэхъуащ» – уэрэдыр зыусар лей къызытехьа хъыджэбзырщ.

Ахэр псори зыусахэр цIыхубзщ. Иджы деплъынти цIыхухъухэм я щхьэм хуаусыжа уэрэдхэм:

10. «Дымыхэшэн щхьэкIэ хэкур добгынэ» – уэрэдыр я щхьэм хуаусыжащ.

11. «Жаниболэт» – и уэрэдыр езым иусыжащ.

12. «Нартыгу» – и щхьэм и уэрэдыр езым иусыжащ.

13. «Азэпщ и къуэ Гъудэберд и уэрэд» – езым иусыжащ.

14. «ГъущIыпсэ» – Сатушы Къамботым къамэкIэ къиукIауэ пкIэлъейм телъу щахьыжым, ГъущIыпсэ зэрылIэнур ищIэжырти, и щхьэм и уэрэдыр иусыжащ.

15. «Борэжь и уэрэд» – и щхьэм хуиусыжащ.

16. «Мартинэ лIыхъу и уэрэд» – и щхьэм хуиусыжащ.

Зэрынэрылъагъущи, мы щапхъэ къомым джэгуакIуэхэм е усакIуэхэм яусауэ зы уэрэди яхэткъым. АтIэ, ахэр зыусахэр къызэрыгуэкI цIыхухэщ. Дэ ди фIэщ мэхъу «Андемыркъан яукIа нэужь, джэгуакIуибл ягъэтIысри, Андемыркъан и уэрэдыр а джэгуакIуиблым яусащ, едзыгъуэ зырызу. Андемыркъан и уэрэдыр едзыгъуибл хъууэ щытащ, ди деж къэсар едзыгъуиплIщ», – щыжиIэм деж къэзыIуэтэжым. «Къэщкъэтау», «Щолэхъупщ и уэрэд», «Къулъкъужын зауэ» уэрэдхэр джэгуакIуэхэм зэраусар ди фIэщ мэхъу. Ауэ абыхэм ягъусэуи ди фIэщ мэхъу ищхьэмкIэ зи гугъу щытщIа уэрэдхэр езы зи уэрэдхэм я щхьэм е я благъэхэм, я Iыхьлы гъунэгъухэм хуаусыжауэ къэзыIуэтэжхэм щыжаIэм дежи. Ар езы уэрэдхэм IупщIу къахощыж.

Аращи, уэрэд псори джэгуакIуэ-усакIуэхэм яусауэ жыпIэныр щыуагъэщ. А уэрэдыжьхэр яусащ джэгуакIуэхэми, усакIуэхэми, къызэрыгуэкI цIыхухэми.

Тедзэным хуэзыгъэхьэзырар

ТАБЫЩ Муратщ.