Гупсысэ куу икIи гъэщIэгъуэн зиIэ адыгэлI телъыджэ. Дохутыр Iэзэ, профессор, ЩIДАА-м и академик Аджырэ Аслъэн Хъанджэрий и къуэм и ныбжьыр илъэс 70 ирокъу

 Аджырэ Аслъэн Хъанджэрий и къуэр медицинэ щIэныгъэхэм ­я докторщ, профессорщ  Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и дохутырщ, «Гигиена» унэтIыныгъэмкIэ категорие нэхъыщхьэ зиIэ дохутырщ, ЭкологиемкIэ Урысей академием и академикщ, абы и щIыналъэ къудамэм и тхьэмадэщ, Социальнэ щIэныгъэхэмкIэ Урысей академием и академикщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академикщ, Эрисман и цIэр зезыхьэ ГигиенэмкIэ федеральнэ щIэныгъэ центрым щIыхь зиIэ и профессорщ, диссертацэ советитIым хэтщ. «Хэкум и деж щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым II нагъыщэ зиIэ и медалыр, «Узыншагъэр хъумэнымкIэ Хэкум и деж щиIэ щIыхьым папщIэ» медалыр, Адыгэ Республикэм и дамыгъэ нэхъыщхьэ «Адыгейм и щIыхь» медалыр, Гааз Фёдор и медалыр, Жуковым и медалыр, «Узыншагъэр хъумэнымкIэ IэнатIэм и отличник», «Урысейм и къэрал санэпидемие IуэхущIапIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» бгъэхэIу дамыгъэхэр, АР-м и Къэрал Советым-Хасэм и «Хабзэ. Къалэн. ЩIыхь» дамыгъэ лъапIэр, «ИIэ фIыщIэхэм ­папщIэ» Урысейм и МЧС-м и дамыгъэр къыхуагъэфэщащ.

 УФ-м и санитар-эпидемиологие IэнатIэм и IэщIагъэлIхэм ящыщу «Гигиена» унэтIыныгъэмкIэ док­тор диссертацэр япэу пхызыгъэкIар Аджырэ Аслъэнщ.
 Адыгэ Республикэм къэп­щы­такIуэ, кIэлъыплъакIуэ къалэнхэр зи пщэрылъ и гъэзэщIакIуэ влас­тым и органхэм я лэжьыгъэр зэщIэгъэуIуэнымкIэ ведомствэхэр зэпызыщIэ комиссэм и тхьэмадэу илъэситхукIэ лэжьащ Аджырэр. Ар щытащ къалэ советым, иужь­кIэ япэу зэхаша Адыгейм и Совет Нэхъыщхьэм и депутату. АР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым хэтащ, абы и комитетым и тхьэмадэ къалэнри игъэзэщIащ. «Урысей зэкъуэт» партым и щIыналъэ къудамэм и Политсоветым и унафэщIу щытащ, Адыгэ Республикэм и Президентым и деж щыIэ советхэм я лэжьыгъэхэм жыджэру хэтащ. 
 Зыхэтым сытым дежи къахэщу, гуащIэшхуэ зиIэ цIыху гъэщIэ­гъуэнщ Аслъэн. Ар зыцIыху дэтхэнэ зыри, шэч хэмылъу, арэзы къыддэхъунущ Аджырэр лэжьа­кIуэшхуэу, зыпэрыт Iуэхур сытым дежи игъэнэхъапэу зэрыщытымкIэ. Псалъэмакъ мышухэр езыгъэкIуэкIхэм ящыщкъым, зыхуейри жиIэнури сытым дежи ищIэжу апхуэдэщ. Абы и гупсысэхэри ­куущ икIи гъэщIэгъуэнщ.
 Жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ ­къулыкъухэр иIыгъкIэрэ, къалэнхэр игъэзащIэкIэрэ абы фIэкIуэдакъым и цIыхугъэр, цIыху гуапэу икIи жумарту къэнэжащ. Ар хьэзырщ гъунэншэу икIи хьэрэмыгъэншэу IэщIагъэлI ныбжьы­щIэ­хэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнымкIэ дэIэпыкъуэгъу хъуну. Абы цIыху куэдым зыкъыхуагъазэ, уеблэмэ имыцIыхухэри яхэту, сабийхэм, жьы хъуахэм медицинэ Iуэху­тхьэбзэ тэмэм ягъуэтынымкIэ щIэгъэкъуэн яхуэхъуну къелъэIуу.
 Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, IэнатIэм и ветеранхэм, къапщ­тэ­мэ, нэхъыжьхэм, Аслъэн бгъэ­ды­хьэкIэ щхьэхуэ яхуиIэщ. Абы и нэIэм щIэту лэжьахэм телефонкIэ епсалъэкIэрэ е тхыгъэ кIапэ яхуригъэхькIэрэ зэфIигъэкIкъым, атIэ и зэманым щымысхьу а нэхъыжьхэм я деж макIуэ. Абыхэм ядригъэкIуэкI псалъэмакъхэр абы сытым дежи фIэгъэщIэгъуэнщ. Аджырэм гушыIэ дахэ зэрыхэ­лъыр жыпIэмэ, къыбгурыIуэнущ ар цIыхухэм гуапэу зэрырагъэблагъэри ягу пымыкIыу къызэрырагъэжьэжри. 
 Псалъэ дахэ къудей хужытIэ мыхъуу, ехьэкI хэмылъу ди ныбжьэ­гъум, лэжьэгъум и щытыкIэр къы­щыдогъэлъагъуэ мыбдеж. Пэжщ, цIыху щабэкIэ уеджэнукъым абы. Дэ фIыуэ дощIэ и хьэл ткIийм дэтхэнэ зыри езэгъыфыну зэры­щы­мытри Iуэхум теухуа псалъэ­-ма­къри тыншу зэрыдумыгъэкIуэ­кIы­фыр. Аслъэн езым и Iуэху еп­лъыкIэр гурыIуэгъуэу уи пащхьэ кърелъхьэ икIи абы щIытемыкIынур фIы дыдэу зэхэхауэ къыбгурегъаIуэ. Ар ящыщкъым зи жыIэ тумыгъуэтэжхэм, дэтхэнэ и зы псалъэри быдэу егупсысауэщ къы­зэ­рыжьэдэкIыр. Дэ сытым дежи тфIэ­гъэщIэгъуэнт абы куэдым зэрыхищIыкIри, куэд зэрищIэжри, я нэхъ щытыкIэ гугъуми тыншу хэкIыпIэ къызэрыхуигъуэтыфри.
 Шэч хэмылъу, ар къызыхэкIа унагъуэми куэд къритащ. ЦIыхубз Iущт, лэжьакIуэшхуэт абы и анэ Нурэ. ЛIы губзыгъэт и адэри. ЦIыхум и псэкупсэр зыхуэдэр къэпщIэнымкIэ пщалъэу къилъытэртэкъым абы иIыгъ къулыкъури, и цIэ лъагэхэри, политикэм щиубыд увыпIэри. Хъанджэрий езым и хабзэ щхьэхуэхэр гъащIэм щиIэжт. Уеблэмэ, и къуэм медицинэ щIэныгъэхэмкIэ и доктор диссертацэр щыпхигъэкIам, и псалъэр кIэщIт: «Уи зэфIэкIыр здынэсыр сэ къысхуэлъытэнукъым. КъызэрысщыхъумкIэ, ар Iейкъым. Согугъэ дохутырыфI къыпхэкIыну».
 Улапэ дэс унагъуэ къызэрыгуэкIырщ Аджырэ нэхъыжьым хуэщIын хуей пщIэр, абы едэIуэн зэрыхуейр щызыхилъхьар, егъэджакIуэхэм, унафэщIхэм, къэралым къыхуигъэув къалэнхэр пылъ­хьэншэу зэрыгъэзэщIапхъэр къыщищIар. ИужькIэ езыри ткIийуэ якIэлъыплъащ и нэIэм щIэтхэм яхуигъэува унафэр зэрагъэзащIэм. Абыхэм Аслъэн фIыщIэ къыхуащIыжынущ ярита гъащIэ дерсхэм папщIэ. Езы Аджырэм нобэми Тхьэшхуэм фIыщIэ хуещI ныбжьэгъуфI, егъэджакIуэ хъар­зынэ куэд и гъуэгуанэм зэрыщрихьэлIам папщIэ. Нэхъыбэрэ и щхьэм щыгугъыжын хуейуэ къы­хуихуами, и гъащIэр зэфIэувэ­нымкIэ гуапагъэ зыдилъэгъуа  дэтхэнэ зыми яхуэарэзыщ. Псом ­япэ­рауэ, студентхэр я гулъытэ щызмыгъэщIа Мейкъуапэ дэт ме­ди­цинэ училищэм и егъэджа­кIуэ­хэмрэ унафэщIхэмрэ. 
 Щеджа илъэсхэр, школым щы­щIэсари и студентыгъуэ зэманри, игу къигъэкIыжкIэрэ Аджырэм гуа­пэу я цIэ къреIуэ и IэщIагъэр ­къыхихынымкIэ сэбэп къыхуэхъуа­хэм. Абыхэм ящыщщ облсоветым и исполкомым и тхьэмадэ, 1946-1950 гъэхэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь, Чымокъуэ Аслъэн. Куэдрэ и цIэ иреIуэ и унэм пэIэщIэу щыпсэуам щыгъуэ зи деж щыIа урыс бзылъ­хугъэ Козаченкэ Клавдие. Аслъэн зэрыжиIэжымкIэ, ар абы къыхущытащ анэуи, анэшхуэуи, кIэ­лъып­лъакIуэ ткIийуи. Махуэ къэс жыхуаIэм хуэдэу абы щIалэр хуигъэIущырт IуэхуфI зэрищIэнум, щыгъуазэт и дэтхэнэ лъэбакъуэми, ехъулIэныгъэми, гукъыдэж щIи­мыIэм и щхьэусыгъуэми. Ап­хуэдэуи урысыбзэр фIыуэ ищIэ­нымкIэ дэIэпыкъуэгъушхуэ къы­хуэхъуащ.
 Аджырэм IэщIагъэм япэ лъэбакъуэхэр хичащ фельдшеру, Красногвардейскэ районым щыIэ са­н­­-э­пидстанцэм и санитар доху­ты­рым и дэIэпыкъуэгъуу. Абы щы­гъуэм Iуэхум хэгъуэзэнымкIэ дэIэ­пы­къуэгъу къыхуэхъуахэщ баклабораторэм и унафэщI Глебовэ Ве­рэрэ санитар дохутыр нэхъыщхьэ Машлыкинэ Еленэрэ. Куэд дэ­мыкIыуи ар щIэтIысхьащ Ленинград дэт Санитар-гигиенэ медицинэ институтым. Абдежми Аслъэн гъащIэм щыхуишащ цIыху гъэщIэгъуэнхэм. Ар езыгъэблэгъа Балюбаш Виктор и унагъуэм бес­лъэней щIалэм Iэмал хъарзынэ иратащ Санкт-Петербург и щэнхабзэ лъагэм зыщигъэгъуэзэнымкIэ. ФIыуэ и къэухьым зыщиужьащ, акъылкIи псэкIи зыщиузэщIащ. Аращ хъуэпсапIэхэр нахуапIэ ­хъунымкIэ Ленинград къалэ нэхъыфIу щIыжиIэри. 
 Ещанэ курсыр къиуха нэужь, Аджырэр цIыху 1600-рэ щыпсэу общежитым и коменданту ягъэуващ. Еджэнри лэжьыгъэри абы хъарзынэу зэдихьырт. Ар абы ­икъукIэ сэбэпышхуэ къыхуэхъуащ цIыху хэтыкIэ, Iуэху дэгъэкIыкIэ ищIэнымкIэ. ГъащIэм егъэджакIуэ нэхъыщхьэ щыхуэхъуауэ Аджы­рэм къилъытэри институтым и ректор Иванов Анатолий, профессорхэу Селюжицкий Георгий, Алексеев Виктор, Рождественский Евгений сымэщ.
 ЦIыху гъэщIэгъуэн куэдым и гъа­щIэ гъуэгуанэм щарихьэлIащ Аслъэн. Апхуэдэхэщ медицинэ щIэныгъэлIхэу Таран Иван, Потапов Анатолий, нэгъуэщIхэри. Ар ядэлэжьащ СССР-м, РСФСР-м и Къэрал санитар дохутыр нэхъыщ­хьэ куэдым, Адыгэ Республикэм узыншагъэр хъумэнымкIэ и щIыналъэ къудамэм и унафэщIу щы­тахэу Шышхуэ Даулэт, Хьэгъундокъуэ Нурбий, министрхэу Мамджэт Къасым, Натхъуэ Разиет, Ушаков Вячеслав, Мерэтыкъуэ Рустем сымэ. 
 1974 гъэм еджапIэр къиуха нэужь, абы лэжьэн щыщIидзащ ­Теучэж районым. Гуапэу Аслъэн игу къегъэкIыж а зэманым здэ­щыIа район сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэу щыта Бгъанэ Адхьэм. Ар абы и япэ унафэщI ­къудейтэкъым, атIэ чэнджэщэгъуфIи, уеблэмэ къуэш нэхъыжьи къыхуэхъуат. Нобэми зэныбжьэ­гъугъэ быдэ яку дэлъщ. 
 1979 гъэм и пэщIэдзэм Аджырэр ягъэуващ Адыгей щIыналъэ са­н­эпидстанцым и дохутыр нэхъыщ­хьэу. А лъэхъэнэм Адыгейр Краснодар крайм хыхьэу щытащ икIи абы узыншагъэр хъумэнымкIэ и къудамэм и унафэщI Курочкин Владимир мазэ къэс иригъэкIуэкI зэIущIэхэм къыщыщыпсалъэм я IэнатIэм и ныкъусаныгъэм я гугъу щищIкIэ «… Адыгейри» жи­Iэти а зы псалъэмкIэ абы щекIуэкI лэжьыгъэмкIи зэры­мыарэзыр къы­хигъэщырт. Зы лъэныкъуэкIи абы и гур тIэкIу зыщигъэурт, ­нэгъуэщI лъэныкъуэкIи Iуэхум н­эхъ ерыщу тригъэгушхуэрт. ИкIи зэман пыухыкIам къригъэубыдэу зыпэрыт IэнатIэм ехъулIэныгъэфIхэр иIэ хъуащ. Абы щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэхэри щыIэщ: са­н­эпидемие IуэхущIапIэм и лэ­жьыгъэр къызэгъэпэщыным и IуэхукIэ Адыгей щIыналъэ сан­эпидстанцэр щапхъэ зытрахыу ­къигъэлъэгъуащ РСФСР-м Узыншагъэр хъумэнымкIэ и минис­терствэм и коллегием икIи зэIэпах Бэракъ Плъыжьыр къыхуагъэфэщауэ щытащ.
 Аджырэм къыхегъэщ апхуэдэ ехъулIэныгъэхэр и щхьэ закъуэкIэ къызэримыхьар, цIыху куэдым я лэжьыгъэ абы зэрыхэлъыр. А зэманыр и нэгу къыщыщIигъэхьэжкIэ пщIэшхуэ яхуищIу я гугъу ещI РСФСР-м и къэрал санитар дохутыр нэхъыщхьэу щыта Акулов Константин, республикэ санэпидстанцэм и дохутыр нэхъыщхьэу лэжьа Подуновэ Людмилэ, нэ­гъуэщIхэми. Илъэс 44-кIэ Къэрал санитар дохутыр нэхъыщхьэу щыта Аджырэ Аслъэн жеIэ щIыналъэм и унафэщIхэр щIэгъэ­къуэ­нышхуэ къызэрыхуэхъуар, республикэм и цIыхухэми зэрахуэ­арэзыр. 
 IэнатIэм зэрыпэрыта зэманым къриубыдэу Аджырэ Аслъэн игъэ­хьэзыращ икIи къыдигъэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 200-м нэблагъэ, IэщIагъэлIхэм я Iэзагъэм зэрыхагъэхъуэну щIыкIэр зэтриублащ, я лэжьыгъэ къызэгъэпэ­щы­кIэм бгъэдыхьэкIэщIэ куэд хилъ­хьащ. Абы и фIыгъэкIэ Адыгэ Республикэм и санитар-эпидемие щытыкIэр илъэс къэс йофIакIуэ, ерыскъым, псым къыхэкI узыфэ зэрыцIалэхэр куэдкIэ нэхъ мащIэ хъуащ. 
 Аджырэ Аслъэн хузэфIэкIащ ­IэнатIэм и пщIэр лъагэу къиIэтын. Абы зэтриубла лэжьыгъэм нобэ лъабжьэ быдэ иIэщ. Роспотребнадзорым и къудамэу щIыналъэм щыIэмрэ Гигиенэмрэ эпидемиологиемкIэ республикэ центрымрэ зыхуеину дэIэпыкъуныгъэр зэрыщагъуэтынур ящIэу цIыхухэр йокIуалIэ, абы и лэжьыгъэм арэзы къызэрищIым куэд топсэлъыхь.
 «Сэ а гъуэгуанэр фIыуэ сегупсысауэ езым къыхэсхащ. Ар сэ сыкъызыхуигъэщIа Iуэхут», - жеIэ Аджырэм.
Дэ шэч къытетхьэркъым сыт хуэдэ IэнатIэ ар пэрытами, зэ­рыпэлъэщынум, цIыхум, жы­ла­гъуэм и сэбэп иригъэкIыу и лэ­жьыгъэр зэрырихьэкIынум. Псэ­емыблэж цIыхуу зэрыщытарщ дэ абы хуэтщI пщIэ лъагэр къызэрилэжьар.
 Ди щIэблэм къэкIуэну дахэ яIэну, зи щхьэ хуитыж къэрал ды­щыпсэуну дыхуеймэ, ди къалэнщ блэкIам нэхъыфIу хэлъыр тхъумэну, ар дгъэбагъуэну. Адыгэ щIалэ, щIэныгъэлI цIэрыIуэ, IэщIагъэлI нэс Аджырэ Аслъэн хуэдэу сыт хуэдэ Iуэхуми псэемыблэжу ­дыбгъэдыхьэу, цIыху жыджэру ­гъа­щIэм дыхэтыфу зедгъэсэн ­хуейщ. Ди ныбжьэгъуфIым хиша лъагъуэр ди щIэблэм щапхъэ ­яхурехъу.

ТхьэкIушынэ Аслъэнджэрий, социологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЕгъэджэныгъэмкIэ Урысей Академием и академик. Онищенкэ Геннадий, Къэрал Думэм и депутат, ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и академик.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


11.10.2018
09.10.2018
08.10.2018
04.10.2018