Литературэр зы дуней псощ

 Мы махуэхэм и ныбжьыр илъэс бжыгъэ дахэ зэрыхъур зыгъэ­лъапIэ Моттаевэ Светланэ зи анэ­дэлъхубзэмкIи урысыбзэкIи зэ­хуэдэу тхэ балъкъэр усакIуэщ, тхакIуэщ, журналистщ, литературэ критикщ, публицистщ, щэнхабзэ тхыдэджщ, ТворчествэмкIэ дунейпсо академием и ака­демикщ, Урысей Артиадэм и ­лауреатщ. ЩIэх-щIэхыурэ телевиденэмрэ радиомкIэ къэпсалъэ, зи тхыгъэхэр газетхэм, журналхэм къытехуэ журналист емы­зэшыжым и гуащIэр къы­щащIэ ди республикэм и мызакъуэу гъунэгъу щIыналъэхэми.

 Светланэ и усэхэр зэрыт тхы­лъу дунейм пщIы къытехьащ. Ап­хуэдэуи къыдэкIащ нэгъуэщI лъэпкъ­хэм къахэкIа тхакIуэхэм, усакIуэхэм яйуэ балъкъэрыбзэкIэ, балъкъэрхэм ейуэ - урысыбзэкIэ зэридзэкIахэр щызэхуэхьэсахэр. Езым и усэхэр урысыбзэм, къалмыкъыбзэм, тыр­ку­бзэм, адыгэбзэм, дагъыстэн лъэпкъ зыбжанэм я бзэхэм ирагъэзэгъащ. ЩIэлъ гупсысэкIи къы­щыIэта Iуэхугъуэ­кIи узыIэпашэ Моттаевэм и усэхэм, цIыху зэ­хущытыкIэхэри, абыхэм щIыуэп­сыр къызэралъытэри на­Iуэу къы­щыгъэлъэгъуащ («Тамга», «Сад камней», «Полнолуние», «Черты» тхылъхэр щапхъэщ). Абы и IэдакъэщIэкIхэр ихуащ школым зэ­рыщрагъаджэ тхылъхэм, «Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я усыгъэр», «Балъкъэр усыгъэр», «Балъкъэр усакIуэхэр» антологие­хэм, нэгъуэщIхэми. 
 Езым балъкъэрыбзэкIэ «къигъэ­псэлъащ» Пушкин Александр, Лермонтов Михаил, Ахмадулинэ Бэллэ, хамэ къэрал усакIуэхэу Сулейманов Олжас, Бокэ Токэ, нэ­гъуэщIхэри. Адыгэ литературэми и лъэужь къыхинащ абы. ПащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Нурий, Къагъырмэс Борис, Нало Ахьмэдхъан, Гъубжокъуэ Лиуан сымэ, нэгъуэщIхэми я лэжьыгъэхэр балъкъэрыбзэкIэ зэридзэкIащ. 
 Кинорежиссёр Сокуров Александр, дирижёр Темыркъан  Юрий, сурэтыщI Шемякин Михаил сымэ, щэнхабзэм и нэгъуэщI лэ­жьакIуэ цIэрыIуэхэми ятеухуа тхыгъэхэр, литературэ портретхэр, ­интервьюхэр щызэхуэхьэсауэ ­къыдигъэкIа тхылъыр, «Ком­со­моль­ская правда», «Южный те­атральный вестник», «100 наций» къыдэкIыгъуэхэм Светланэ и IэдакъэщIэкIыу ихуахэр литературэ-­художественнэ критикэм и фIыпIэу къэплъытэ хъунущ. 
Моттаевэ Светланэ Урысейм и ТхакIуэхэми Журналистхэми я ­зэгухьэныгъэхэм я правленэм, Журналистхэм я дунейпсо фе­дерацэм, «Литературная Кабардино-Балкария» журналым и редколлегием хэтщ, Налшык къалэ администрацэм ЩэнхабзэмкIэ и управленэм и Жылагъуэ советым и унафэщIым и къуэдзэщ. 
 Моттаевэм и гъащIэмрэ и гуа­щIэмрэ къалъытащ СССР-м, РСФСР-м, КъБР-м я щIыхь да­мыгъэхэмкIэ, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр 1988 гъэм къыфIащащ. Ап­хуэдэуи абы къыхуагъэфэщащ щIыхь дамыгъэхэр, «Тхылъым зэ­рыхуэлажьэм папщIэ» дыжьын ме­далыр. 
 Иджыпсту Моттаевэ Светланэ щолажьэ «Кабардино-Балкарская правда» газетым. 
Ди лэжьэгъум, цIыху гъэщIэ­гъуэным и махуэр зэригъэлъапIэр къэдгъэсэбэпри, ди хьэщIэщым къыщIэтшащ, упщIэ зыбжанэкIи зыхуэдгъэзащ. 
- Светланэ, литературэр уи дежкIэ сыт зищIысыр? Иужьрей зэманым узэджауэ ди тхакIуэхэм, усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIыу сыт хуэдэхэр уигу къина? 
- Литературэр, абы хуэлэжьэныр, тхакIуэу ущытыныр пщIэ пылъу гъэзэщIэн хуей къалэнышхуэу цIыхум къыдалъхуу къысщохъу, пщэрылъ инуи къызолъытэ. ЦIыхухэр, фIым, дахагъэм, сэбэ­пынагъ зыпылъ Iуэху щхьэпэ лэ­жьыным къыхуигъэушын хуейщ абы. НэгъуэщI зы лъэныкъуэщ ди тхакIуэ, усакIуэ псоми я Iэры­кIым и мыхьэнэр къагурыIуэ-къагурымыIуэр, пэлъэщ-пэмы­лъэ­щыр. Зи къалэмыпэ тхыгъэ гъэ­щIэ­гъуэнхэр къыщIэкIыну цIыху­бэр зыщыгугъыр зэрыбауэм хуэ­дэу тхэн хуейщ зэрыжаIэр пэжщ. Зы Iуэхущ прозэр - купщIэ хъарзынэ зиIэ зы тхыгъэ къэбгъэщIын папщIэ акъылым и за­къуэкъым узыхуейр, шыIэныгъэ пхэлъыпхъэщ, зэман куэдкIэ абы упэрызыгъэсыфын щытыкIэ уиIэн хуейщ. Акъылыр игъэлэжьэну, ­игъэгупсысэну аращ прозэ тхыгъэр къызыхуигъэщIыр. Мыдрейуэ поэзиер - ар цIыхугум, цIыхупсэм лъэIэсын хуейщ жыпIэнри, зыри жумыIэххэнри зыщ. Уэ езым уи гурыгъу-гурыщIэр щIэджы­кIа­кIуэм зыхебгъэщIэныр, езыхэм я псэм дахагъэр, лъагъуныгъэр, ­нэгъуэщI гурыщIэхэри къыщыбгъэушыныр уи къалэнщ. 
 Чэнджэщ сыхуейуэ, е ауэ сытми жаIэр сфIэгъэщIэгъуэну махуэ къэс сызэпхъуэу си стIолыщхьэм телъ зэпыт философие тхылъхэм (апхуэдэщ, псалъэм папщIэ франджы тхакIуэ, философ Мишель де Монтень, алыдж философ Эм­пирик Секст) къадэкIуэу иужьрей зэманым сызэджауэ сигу къинахэм я гугъу пщIымэ, апхуэдэщ Мэкъуауэ Амир и тхылъхэр, Куэшбей Жамболэт и усэхэр, Уэрэзей Аф­лик зэридзэкIахэр, Шаваев Хьэсэн и мемуархэр, нэгъуэщIхэри.
 ЖыпIэнурамэ, литературэр си дежкIэ зы дуней псощ, гъащIэр ­нэхъыфI, нэхъ щIэщыгъуэ ищIынкIэ, цIыхум и къэухьым, псэкупсэм зригъэужьынкIэ дыщыгугъыу. Зэ нэхъ мыхъуми, литературэм и ар­хъуанэм ирихьар абы къикIыжы­фыркъым, «къыдэсеижри» зи ­къарум къимыгъэгугъэж закъуэ­тIакъуэхэрщ. 
 Гуныкъуэгъуэ нэхъ ин дыдэу иджыпсту диIэр лъэпкъыбзэхэм хуеижыр нэхъ мащIэ зэрыхъурщ, школхэм зэрыщрагъэджми арэзы укъызэримыщIырщ. Литературэм и лэжьакIуэхэмрэ щIэ­джыкIа­кIуэхэмрэ я зэпыщIэныгъэр ягъэбыдэныр, бзэр, ди щхьэ­хуэныгъэхэр хъумэныр я къалэнщ лъэпкъ интеллигенцэхэм. Тха­кIуэмрэ щIэджыкIакIуэмрэ я зэ­хуаку зэпыщIэныгъэ быдэ дэ­мылъмэ, лъэпкъым и пщIэр, мыхьэнэр мис абы ауэ къы­зэ­рымыкIуэу игъэлъэхъшэнущ. Ап­хуэдэуи тхъумэн хуейщ адыгэ, балъкъэр къуажэхэр. Ахэращ ди лъэпкъым и къежьапIэри и зыу­жьыныгъэри, армыхъуамэ ди бзэми ди хабзэми и псэр хэзыуд, дыщыхэшыпсыхь къалэракъым. Къалэн мынэхъ мащIэ и пщэ къыдохуэ лъэпкъ цIыху хъуну сабийр къыщыхъу унагъуэм, абы илъ ­хабзэ-нэмысым, зэрыщыпсэлъэн ­хуейри анэдэлъхубзэщ. 
- Прозэми, усыгъэми, редактор лэжьыгъэми, журналистикэми, нэ­гъуэщIхэми уи къару ущеп­лъыжащ, Светланэ. Абыхэм ящы­щу уи гум нэхъ къехуэ­бы­лIэм и гугъу уэзгъэщIынут. 
- Гугъущ абы утепсэлъыхьыну. Нобэрей гъащIэм сэ нэхъ сыкъызэрыщысэбэпынырщ Iуэхур зы­тещIыхьар. Иджыпсту си къалэмыр нэхъ зыгъэжаныр махуэ къэс журналистикэращ. Илъэс куэдкIэ тхылъ тедзапIэм и редактору сылэжьауэ газетыр IэнатIэ схуэхъуащ. СыкъэзыцIыхухэм къа­зэрыщыхъур сщIэркъым, ауэ иджыпсту си къалэмыр нэхъ жану, нэхъ псынщIэу, Iуэху нэхъыбэ къы­зэщIэскъуэфу къызолъытэ. Iэ­рытххэм ухэсыныр, ахэр зэбгъэ­зэхуэжыныр лэжьыгъэ Iейуэ сху­жыIэнукъым. Абыхэм псоми зэман яIэти, зэрысхузэфIэкIкIэ есхьэ­кIащ. АтIэми си псэм нэхъ ­пэгъунэгъур усыгъэращ, сыт хуэдэ дунейм и тафэ сытехьами, сыт хуэдэ литературэ лIэужьы­гъуэм и къуэладжэ сыдэхьами, псэм и щIасэ усыгъэм и ны­джэм икIэм-икIэжым сыкъыщоху­тэж. 
- Журналистикэм и нобэрей щытыкIэм, зыужьыныгъэм арэ­зы укъищIрэ?
- Журналистикэр еплIанэ власту къызэралъытэм куэдым срегъэгупсыс. Апхуэдэу щыт ар, апхуэдэу щытыну Iэмал езым иIэ? Цензурэ диIэкъым, зэ еплъыгъуэкIэ, я гуп­сысэр къаIуэтэну хуиту къыпщохъу журналистхэм. Ауэ тхы­лъымпIэ журналистикэр электрон хъыбарегъащIэ Iэмалхэм къа­кIэроху. Дэ хъыбарыр къыт­Iэ­ры­хьэху, ар ттхыжу газет напэ­кIуэцIхэм идгъэзэгъэху, цIыхухэм ар къыщащIэ интернетым. Ды­хуей-дыхуэмейми, хъыбарегъащIэ къалэныр абы и Iуэху нэхъыщхьэ хъуащ. Ауэ абыи хэкIыпIэ иIэщ. ­Интернетым дыщылъэщIэмыхьэнукIэ, хъыбар егъэщIэн къалэныр дымыгъэнэхъыщхьэу аналитикэ, критикэ тхыгъэ купщIафIэхэр япэ идгъэщмэ, цIыхухэр зыгъэгузавэ Iуэхухэм я жэуап къызыха­гъуэтэн лэжьыгъэхэр къэдгъэщI­мэ, иджырей электрон Iэмалхэм якIэлъыжэн, ехьэехуэн хуей хъу­нукъым. Ауэ псори зэлъытыжар газетхэм я творческэ лэжьа­кIуэ­хэрщ, абыхэм я къэухьырщ, я гупсысэр зыхуэунэтIарщ. 
- Уи унагъуэми и гугъу кIэщIу къытхуэпщIамэ, си гуапэт…
- Ди унагъуэр къызэрыгуэкI балъ­къэр унагъуэщ. Унагъуэм ди нэхъыжьыр игъащIэм «Къэб­балъкъ­химие» IуэхущIапIэм щолажьэ, Иджыпстуи абы Радиологиемрэ химие токсикологиемкIэ и лабораторэм и унафэщIщ, мэкъу­мэш щIэныгъэхэм я кандидатщ. Илъэс куэд дыдэ щIауэ пщIэ къыхуащIу лажьэми, зэи щIы­хьыцIи дамыгъи мылъыхъуа цIыхущ. АпхуэдизкIэ зэпIэзэрытщи, узыщигъэукIытэжу апхуэдэщ. ЩIалитI диIэщи, нэхъыжьыр къэ­рал кIуэцI органхэм я лэжьакIуэщ, етIуанэр хьэрычэтыщIэщ. Къуэ­рылъху цIыкIуитI сиIэщ, тIури етI­уанэ классым щоджэ. 
- Уи къарур мыкIуэщIу, узыншагъэрэ гукъыдэжрэ уиIэу, ехъу­лIэныгъэ ущымыщIэу упсэуну дынохъуэхъу, Светланэ! Узэрыгушхуэ уи лэжьыгъэмрэ уи щIэб­лэмрэ я хъер куэд хэплъэн Тхьэм уищI! 
- Фыпсэу, фи редакцэм сыкъы­зэревгъэблэгъар, гулъытэ къы­зэ­рысхуэфщIар хуабжьу си гуапэщ. 

Епсэлъар ИСТЭПАН Залинэщ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


11.10.2018
09.10.2018
08.10.2018
04.10.2018