Къэбэрдей-Балъкъэрыр хуит мэхъуж

 1942 гъэм шыщхьэуIум и ­пэ­щIэдзэм фашистыдзэр Къэ­бэрдей-Балъкъэрым къихьащ. Ди щIыналъэм пIалъэ кIэщIкIэ щагъэув гуащIэ­ры­псэухэр еуды­хыным и «хабзэр».

 АрщхьэкIэ, зыми къимыгъэувыIэфу дыгъэм и гъуэгур зэ­рыхигъэщIым хуэдэу, ди цIыху­хэри, гуауэми, залымыгъэми, Iэщэми кърамыгъэ­кIуэту, хуиты­ныгъэм, насыпым, Совет властыр я Хэкум ща­гъэувы­жы­ным щIэбэнырт. Абы­хэм шэч къытрахьэртэкъым фIыр ем ­зэры­текIуэнум, нэмыцэ фа­шист­­­хэр Къэбэрдей-Балъ­къэ­рым зэ­рырахужынум. Гугъэ­фIым­рэ фIэщхъуныгъэм­рэ ахэр гугъуе­хьым трагъа­кIуэрт, бийм ерыщу ебэныным къыхураджэрт.
 ЛэжьакIуэбэм къызэпаудырт бийм хуэлэжьэн папщIэ заводхэмрэ фабрикэхэмрэ зэфIагъэувэжыныр. Фашистхэм Iэрамыгъэхьэн папщIэ мэкъумэ­шыщIэхэм гъавэр, Iэщыр, щIым зэрелэжь машинэхэр ягъэпщкIурт.
Бахъсэн къуажэм щыщ Щауэ Данил ихъумащ икIи колхозым иритыжащ комбайным и Iэмэп­сымэ зыбжанэ. Комбайнёр Се­мёркинэ Анастасие мэкъу пыпхъуэм комбайныр щихъумащ. Кыщпэк МТС-м и лэжьакIуэхэу Къумыкъумрэ Купшынымрэ щIым щIатIэри яхъумащ трак­торипщIым я пкъыгъуэхэр.
 Бийм гуащIэу пэщIэтащ республикэм щыпсэу лъэпкъхэр. А бэнэныгъэм хэтащ балигъ мыхъуахэри цIыхубзхэри. Аруан ­районым щыщ «ТекIуэныгъэ» кол­хозым и тхьэмадэу щыта ­КъардэнгъущI Мурид къызэри­IуэтэжамкIэ, адыгэ цIыхубзхэр лэныстэкIэ нэмыцэхэм щапэ­щIэта къэхъуащ.
 Адыгэ хэкупсэхэм (патриотхэм) ягъэпщкIуащ уIэгъэ хъуа­уэ е сымаджэу ди щIыпIэм къина урыс сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ.
 Мазэ бжыгъэкIэ фашист зэ­рыпхъуакIуэхэм Къэбэрдей-­Балъкъэрым хьэкIэкхъуэкIагъэ щызэрахьащ. Абыхэм зэтракъутащ Тырныауз комбинатыр, Бахъ­сэн ГЭС-р, Дохъушыкъуей спирт заводыр, Iисраф ящIащ трактору 1039-рэ, комбайну 309-рэ, колхозхэр, совхозхэр; бы­лыму диIам я процент 75-р, мэлу, бжэну республикэм итам я процент 88-р дахуащ. Ягъэсащ, къагъэуащ КъБАССР-м и школ 227-м щыщу 216-р, Налшык дэта унэшхуэу 117-рэ.
 Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м­ и щIыналъэм мазэ бжыгъэкIэ зауэ щекIуэкIащ. А зэманым Дзэ Плъыжьымрэ партизанхэмрэ Грознэмрэ Бакурэ я щIыдагъэр яхъумэу лIыхъужьыгъэ къагъэлъэгъуащ.
 Кавказым щекIуэкIа зауэхэм ящыщу нэхъ напэкIуэцI IупщIу щытащ 1943 гъэм щIышылэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и щIыналъэр хуит къызэращIыжар.
 Фашистхэм яхузэфIэкIакъым ди республикэм куэдрэ зыщаIэжьэну. Дзэлыкъуэ, Прох­ладнэ, Бахъсэн, Шэджэм рай­онхэр абыхэм зэраIэщIэлъар мазитху иримыкъущ, адрей рай­онхэр нэхъ мащIэжщ. Ауэ а зэман кIэщIми фашистхэм яIэщIэкIуэдащ парт, совет лэ­жьакIуэу мини 4-м щIигъу.
 Къэбэрдей-Балъкъэрым и гуа­щIэрыпсэухэр пщылIыпIэм ирагъэувэжыну хэтащ, ауэ абы­хэм зэрыпхъуакIуэхэм зыхуа­гъэщхъакъым.
 1905 гъэм екIуэкIа революцэм и цIэкIэ щыIэ типографием фашистхэм газет къыщыхудагъэ­кIакъым. IэфIыкIэ щащI фабрикэм и лэжьакIуэхэм Налшык фашистхэр дэсыху IуэхущIапIэр зэфIагъэувэжын ядакъым.
 Республикэм и лэжьакIуэхэм, колхозхэтхэм, къулыкъущIэхэм лэжьыгъэшхуэ ирагъэкIуэкIащ къэрал, колхоз мылъкур нэмыцэ хъунщIакIуэхэм щахъумэнымкIэ.
 Къэбэрдей-Балъкъэрым щау­хуащ партым и щэхурылажьэ комитет. Абы и секретару щытащ ФочыщIэ Iэбисал. Апхуэдэу къызэрагъэпэщащ партым и Налшык къалэ, Бахъсэн, Прох­ладнэ, Тэрч, Налшык, Iуащхьэмахуэ, Лэскэн райком щэ­ху­рылажьэхэр.
 37-нэ армэм и унафэщIхэм ящIыгъуу фашистхэм зэре­бэ­ныным кадрхэр хуэгъэ­хьэ­зы­рынымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэ­фIигъэкIащ комсомолым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомми. Абы игъэхьэзырри бийм и тылым игъэкIуауэ щытащ комсомолецу 100-м щIигъу. Абыхэм ящыщ куэдым я къалэныр щIыхь пылъу ягъэзэщIащ.
 Зеикъуэдэс Хьэмырзэ Марие совет сэлэтрэ офицеру 150-рэ гъуэгу щэхукIэ нэмыцэхэм яIэщIигъэкIащ. Доткъул (Хьэ­тыкъуей) Розэрэ Куэт Цоцэрэ партизанхэм я унафэкIэ Бахъ­сэн районым щыщ къуажэ зыбжанэм фашистхэм я Iуэху зыIутыр зрагъэщIащ.
 Щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ бийм IэщIэлъ щIыналъэм къыщыхута совет зауэлIхэм хэкупсэ куэд дэIэпыкъуащ.­
 Аушыджэр щыщ пионер ЩэрэлIокъуэ СулътIан совет тIасхъэщIэххэм къахуигъуэтырт мэз гъуэгу щэхухэр. Абы и дэIэпыкъуныгъэкIэ ди зауэлI­хэм нэмыцэ сэлэт гупышхуэ ­къаухъуреихьащ икIи зэтрау­кIащ.
 ТIасхъэщIэх хахуэхэт Кыщпэк щыщ ныбжьыщIэхэу Хьэпэхъу Хьэсэнрэ Атэлыкъ Чэримрэ, Прохладнэ щыщхэу Соколов Николай, Обжорян Анатолий, ­Вахнин Петя сымэ. Тэрч рай­оным щыщ Алъхъэс Галя уIэгъэ хьэлъэ хъуа совет кхъухь­лъа­тэзехуэр къригъэлащ.
 Зеикъуэ щыщ еджакIуэхэу ­ГъукIэхэ Мухьэмэдрэ Мухьэдинрэ, Ахъмэт Гъэфар сымэ бийм къыфIадыгъуа IэщэмкIэ нэмыцэ сэлэтхэм езэуащ. А къуа­жэ дыдэм щыщхэу Беты­гъуэн Сэлимрэ Мэршэнкъул ­БетIалрэ, нэгъуэщI зыбжани партизанхэм ядэIэпыкъуащ бийм иIыгъ къуажэм колхозым и Iэщыр дэгъэкIауэ бгым щыгъэпщкIунымкIэ.
 ХьэтIэхъущыкъуей Ищхъэрэ къуажэм щыщхэу Абей Аслъэнрэ Зинченкэ Дмитрийрэ я ныбжьыр зэрынэмысам къы­хэкIыу партизанхэм зыхагъэхьауэ щытакъым. Ауэ абыхэм мурад ящIат нэмыцэхэм езэуэнуи, ар къайхъулIащ. Къуажэм фашистхэр щыдахужым щыгъуэ абыхэм фашист зыбжанэ яу­кIащ, тIу гъэр къащIащ. Афэ­щIагъуэ ХьэцIыкIу, я унащхьэм зыщигъэпщкIури, автоматкIэ бийм яхэуащ, зыбжани иукIащ. Абы и къуажэгъу Жолдащ Хъусен ди зауэлIхэм ядэIэпыкъуащ нэмыцэ десантникхэр гъэр щIынымкIэ. Мэзокъуэ Шурэ ­уIэгъэ хъуа ди зауэлIыр къригъэлащ.
 Арщыдан щыщ щIалэ цIы­кIу­хэу Къэмбэчокъуэ Iэмырхъанрэ Мэ­ремкъул Адэлбийрэ нэмы­цэхэм Iэщэ-фащэ куэд къы­фIа­ды­гъуащ. Ахэр фашистхэм къащIащ икIи яубыдри тутнакъэщым щIадзащ. Ауэ хэкупсэ ныбжьыщIэхэр щIэпхъуэжащ.
 Къундетейдэс щIалэ цIыкIухэу Нэзрэнхэ Борисрэ Алихъанрэ лIыгъэ зэрахьащ. Ар къыщы­хъуар 1943 гъэм щIышылэм и 4-рщ. Налшык дахужа нэмыцэ­дзэхэм Шэджэм адрыщIым зыкъыщагъэбыдат - абыхэм я мурадт ди зауэлIхэм я ебгъэ­рыкIуэныгъэр зэтраIыгъэну. Зауэ гуащIэ екIуэкIырт. Алихъанрэ Борисрэ псыхъуэм дэлъэдащ икIи ахэр яIууащ уIэгъэ хьэлъэ хъуа урыс сэлэту 15-м. ЦIыкIу­хэм ахэр зырызыххэу IэжьэкIэ къыдашащ икIи Борэн Жэбрэ­Iил и унэм яшащ. Сэлэтхэм я уIэгъэхэр япхащ, ягъэшхащ, хъу­жыхункIэ якIэлъыплъащ.
 Кавказыр хуит къыщащIы­жым екIуэкIа зауэ хьэлъэм 1942 гъэм и бадзэуэгъуэм щIидзащ, 1943 гъэм и жэпуэгъуэм Тамань хытIыгуныкъуэм щиухащ.
 Кавказ Ищхъэрэр хуит къегъэщIыжыным хахуэу щIэзэ­уахэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и мащIэкъым. Абыхэм ящыщщ Гуэбэшы Николай, Ефэнды Жыраслъэн, Къущхьэ КIыщыкъуэ, Пащты Цоцэ, Теувэжы­къуэ Мухьэмэд, Жамборэ Хьэбас, Гъэсашэ Къасболэт, Хосровьян Георгий, Шыхъуэ Бализэ, Уэрэзей Тамарэ, Елгъэр Адэлбий, Вэрокъуэ Iэмырбий, Къардэн Бэлэтокъуэ, Настаев Хьэж­бэчыр, Казьмин Михаил, Холаев ЖэбрэIил, Къатинэ МуIэзин сымэ, нэгъуэщI куэдхэри.
 Къэбэрдей-Балъкъэрым пап­щIэ екIуэкIа зауэм совет зауэлIхэмрэ партизанхэмрэ лIыгъэм и щапхъэ куэд щагъэлъэгъуащ. Урыс сэлэт Подгорнэ Афанасий, Iуэхур гугъу зэры­хъуар щилъагъум, шэ зэрылъ и машинэр бийм и нэхъ IувыпIэм хихуащ, ар къауэри фашисту 8 иукIащ, 6 уIэгъэ хъуащ. 
 Таганрог щыщ зауэлI Матвеев Пётр нэмыцэ танк щIагъым зыщIидзэри, ар игъэсащ, езыри хэкIуэдащ.
ЩымыIэж пулемётчикым и пIэ иувэри, взводым и унафэщI, азербайджан Зульфугаров Камал езыр къаукIын и пэкIэ Ислъэмей къуажэм деж фашист 50 щыхигъэщIащ. Лейтенант Пирмисашвили Алексей зи пашэ артполкым нэмыцэ танк дивизэм и унафэщI генерал фон Макк, дивизэм и штабым и тхьэмадэ Графф, штабым и лэ­жьакIуэ Мюллер, нэгъуэщIхэри зыщIэс плъапIэр икъутащ. Абы папщIэ куржы щIалэ хахуэм Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къыфIащащ.
 Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм щхьэмыгъазэу фашистхэм зэрыщезэуам, лIыгъэ ин къызэрагъэлъэгъуам папщIэ Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр фIащащ Пилипенкэ Иван, Лур­сманишвили Владимиррэ Канкавэ Владимиррэ.
 Къэбэрдей-Балъкъэрыр зыхъумахэм яхэтащ Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу Къардэн Къубатий, Ушанёв Сергей, Михайленкэ Василий сымэ. Республикэм и щIым фашистхэм хахуэу щезэуащ ди хэкуэгъухэу Шортэн Аскэрбий, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, Джамурзаев Ясин, Моргачёв Николай, ХъуэкIуэн Розэ, Мамхэгъ Шу, Гуэщокъуэ Iэниуар, Беслъэней Залымхъан, Черкесов Сэрбий, Щербак Иван, Пинхасов Хаким, Елчэпар Мухьэмэд, Зацепилин Георгий, Къуэдзокъуэ Мусэрбий, нэ­гъуэщI­хэри.
 Ди республикэр яхъумэурэ, лIыгъэ яхэлъу я псэр ятащ ди хэкуэгъухэу Мартыс Гергий (Бахъ­сэн), Дол Мухьэмэд (Куба), Малкандуев Азрэт (Гундэлэн), Балъкъэр Iэуал (Кыщпэк).
 1942 гъэм и кIэм - 1943 гъэм и пэм Кавказ Ищхъэрэм бжьыпэр Дзэ Плъыжьым щиубыдащ. Iуэхум и пэжыпIэр щIауфэу, ­яIыгъ совет щIыхэм ис ди цIыху­хэр къагъэпцIэн, абыхэм зэ­рызыкъыпэщIасэр ягъэ­мэ­щIэн папщIэ фашистхэм ягъэIуащ Кавказ Ищхъэрэм «урысхэр щызэхакъутауэ, Грознэри хэту къалэ куэд къаубыдауэ».
 Уеблэмэ, Гитлер и хэщIапIэм щIышылэм и 3-м хъыбар нэпцI къитащ «Тэрч районым и деж ебгъэрыкIуэ инхэр щрагъэ­кIуэ­кIыу ахэр илъэсыщIэм IущIауэ».
 Iуэхур зэрыщытыр мырат. А зэманым гитлерыдзэхэр Сталинград деж хьэлэч къыщащIырт, фельдмаршал Паулюс и армэ зауэлI мин 330-рэ зыхэтыр зэтраукIэрт, гъэру къаубыдырт. Мис а зэманым Кавказ фронтым и дзэхэри Кавказ Ищхъэрэм фашистхэр ирахужыну ежьащ.
 1942 гъэм и щэкIуэгъуэ мазэм Орджоникидзе деж щызэтраукIа иужькIэ нэмыцэхэр ебгъэрыкIуэныгъэм къыпыкIащ. «СС-Викинг» дивизэм и полкым, 2-нэ къурш-лъэсыдзэ ру­мын дивизэм, «Бранденбург» полкым, моторизованнэ батальон зыщыплIым щыщу къэнахэм а лъэхъэнэм быдапIэр щаIыгът Тэрч - Змейскэ - Ардон - Дзауджикау - Алагир - Дур-Дур щIыпIэхэм. Ауэ абдежым ахэр куэдрэ исакъым. 1942 гъэм дыгъэгъазэм и 22-м ди дзэхэр ­Налшык къалэм и къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ нэмыцэхэм щеб­гъэрыкIуэу хуежьащ, бийр ирагъэкIуэтри, Осетием щыщ къуа­жэ зыкъоми къаубыдыжащ.
 Зи быдапIэхэр зытраха нэ­мыцэ полковник Кюнн и 13-нэ танк дивизэр, румын генерал Думитреску и лъэсыдзэ дивизэр, нэгъуэщIхэри хуэпIащIэу ищхъэрэкIэ икIуэту хуежьащ.
 Ар и пэщIэдзэу уващ Къэ­бэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм зэрыпхъуакIуэхэр ираху­жыным.
 ЯлъэмыкIыу зэрырагъэкIуэ­тыжыр щIауфэн папщIэ, фашистхэм жаIэрт фронтым и линиер нэхъ кIэщI ящIын щхьэкIэ ахэр зэкIэ икIуэту, щIэхыуи къагъэзэжыну. Ауэ ар нэсу пцIыт. Ди дзэхэм я удын гуащIэм абыхэм я щхьэр щIаригъэхьауэ арат. Зы быдапIэм адрейр къыкIэ­лъы­кIуэу бийм IэщIэ­кIырт. 1942 гъэм дыгъэгъазэм и 24-м къы­щыщIэдзауэ 1943 гъэм щIы­шылэм и 4-м нэсыху Кавказ Ищхъэрэм Германием щыфIэ­кIуэдащ сэлэтрэ офицеру мин 11-м щIигъу. А зэманым къриу­быдэу бийм и кхъухьлъатэу 18, танкыу 320-рэ, топу 151-рэ, пулемёту 190-рэ якъутащ.
 Советыдзэр зэтрагъэувыIэн папщIэ дэтхэнэ зы къуажэри, ­Iуащхьэри, псыежэхри фашистхэм къагъэсэбэпыну хэтащ. Гъуэ­гухэм, къалэ дыхьэпIэхэм, псы Iуфэхэм, цIыху нэхъ здэ­кIуэнухэм абыхэм лагъым щIалъхьэрт, лъэмыжхэр якъутэрт.
 Ауэ абы къызэтригъэувыIэ­фынутэкъым зи щIыналъэр ­хуит зыщIыж лъэпкъхэр пщы­лIыпIэм къыIэщIэзыгъэкI советыдзэхэр.
 Налшык хуит къыщащIыжа етIуанэ махуэм Совет информбюром хъыбар дуней псом иригъэщIащ:
«Кавказ Ищхъэрэм Дзэ Плъы­жьыр лъэщу щебгъэрыкIуащ икIи жылагъуэ зыбжанэ хуит къа­щIыжащ. Зауэ гуащIэхэр ще­кIуэкIащ Налшык деж. Нэ­мыцэхэм къалэм и хъуреягъкIэ щащIауэ щытащ инженер ухуэ­ныгъэ лъэщу зыбжанэ, щы­хьэ­рым и дыхьэпIэ псоми лагъым щIалъхьащ. Ди зауэлIхэм, топ­хэмрэ танкхэмрэ я дэIэпы­къуэгъуу, бийм и быдапIэ псори яубыдащ, жэщым къалэм ды­хьэри, тегушхуауэ ебгъэрыкIуа иужь, ар къащтащ. Налшык и дыхьэпIэхэмрэ уэрамхэмрэ бийм къыдинащ езым и сэлэтхэмрэ офицерхэмрэ я хьэди­щэхэр».
 «Налшык къаубыдыжкIэрэ, - къитыгъащ а махуэхэм Лондон и радиом, - урысхэм хуит къащIыжащ нэмыцэхэм щIымахуэ фэтэр гъуэзэджэ яхуэхъуну щы­та къалэр. Ауэ абыкIэ зэфIэ­кIыркъым. Налшык яубыдри, нэмыцэхэм урыс позицэхэм хьэлэ даукIат икIи гъущI гъуэ­гуищым я зэхэкIыпIэм шына­гъуэ иратат. Налшык къаубы­дыжри, урысхэм я хьэлэр къыдаудыжащ икIи нобэ щыщIэ­дзауэ а гъущI гъуэгуищри Дзэ Плъыжьым ей мэхъуж. Абы щIывгъужыт Налшык къалэм и гъунэгъуу пщIэшхуэ зиIэ минералхэр зэрыщIэлъыр... Ар къэп­лъытэмэ, иумыгъэлейуэ жыпIэ хъунущ урысхэм ехъулIэныгъэшхуэ къахьауэ. ИкIэм-икIэжым - абы псом хуэмыдэу мыхьэнэшхуэ иIэщ - къэлъытэн хуейщ нэмыцэхэр Кавказым и щIыдагъэ къыщIэхыпIэ къулей дыдэхэм иджы гъунэгъу зэ­ры­хуэмыхъур, атIэ кIуэ пэтми нэхъ пэIэщIэ зэращIыр».
 Зэхэуэ хьэлъэхэр щекIуэкIащ Прохладнэм и екIуэлIапIэхэм. Мыбдежым фашистхэм ще­зэуащ офицер Рубанюк Иван зи пашэ зауэлIхэр. Ахэр Мэздэгу лъэныкъуэкIэ къикIыу Прох­ладнэм къебгъэрыкIуэрт. Къалэм щIэзэун папщIэ ягъэува нэмыцэ гарнизоныр зэхапIы­тIэри, офицер Филиппов Василий зи командир танкистхэр Прохладнэм дыхьащ. Бий хьэдэ куэд къинащ зауэр щекIуэкIа губгъуэм. Къалэм ди дзэхэм къыщаубыдащ танкыу, бронемашинэу 25-рэ, топу 27-рэ, пулемёту 37-рэ, фочу 1000, автомашинэу 63-рэ, хъумапIэу 6.
 Прохладнэр хуит къыщащIы­жым лIыгъэ къагъэлъэгъуащ политрукхэу Шумовскэ Иванрэ Бароминскэ Маркрэ, лейтенант Герман Юрэ... Ахэр пэуващ фашист танк 20-м, ди дзэхэм я щIыбагъ къыдыхьэну хэтахэм. А зауэ гуащIэм лIыхъужьхэм бийм и танк 11 щакъутащ, адрейхэр ягъэшынэри щIэпхъуэжащ.
 Прохладнэ япэу дыхьахэм ящыщ зыщ а къалэм къыщалъхуа лейтенант Боронов Сергей. Танкист хахуэм къехъулIакъым текIуэныгъэр игъэмахуэшхуэну. Прохладнэр хуит ­хъужыным куэд имыIэжу ар ­къаукIащ. Адрей зауэлI яукIахэм я гъусэу лейтенант Боро­новыр къалэм дэсхэм щIалъхьэжащ. Ахэр щIэзылъхьа­хэм яхэтащ лейтенантым и анэри.
- Сэ къызохьэлъэкI иджыпсту сыпсэлъэну, - жиIащ анэм ­къуэр щыщIалъхьэм, - Серёжэ фIэкI сэ зыри бын сиIэтэкъым. Си щIалэхэ, фщIэж абы и лъыр!
 Советыдзэхэм Бороновым и лъыр ящIэжырт. Ахэр япэкIэ ­кIуатэрт. Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэми зауэр щыщIэхуабжьэрт.
 ХэщIыныгъэ ин иIэу бийр икIуэтащ Къубэ-Тэбэ, Куба, Марьинскэ къуажэхэм я деж щызэригъэпэща быдапIэхэм нэс. Мы щIыпIэм зауэ гуащIэ щекIуэкIащ. Абы хэтащ 57-нэ, 34-нэ, 10-нэ гвардейскэ фочауэ бригадэхэр. ЩIышылэм и 10-м и жэщым ди дзэхэр Куба, Марьинскэ къуажэхэм дыхьащ. Жэщ зауэм фашист щэ бжыгъэ гъэр къащIащ. Къуентхъыр мащIэтэкъым: пулемёт 240-рэ, автомашинэу 166-рэ, н.къ.
 Дзэ Плъыжьым и ебгъэ­рыкIуэныгъэр апхуэдизкIэ ­лъэщт, IэубыдыпIэншэти, хьэ­дэхэр щIимылъхьэжу, Iэщэ-фащэ куэд къигъанэу, бийр епIэ­щIэ­кIыу икIуэтыжырт.
 1943 гъэм щIышылэм и 11-м советыдзэхэм Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и щIыр къанэ щымыIэу бийм къыIэщIахыжащ. «Мы сыхьэтым, - итщ 37-нэ армэм и унафэщIым республикэм и тхьэмадэхэм къа­хуигъэхьа телеграммэм, 37-нэ армэм и Военнэ советыр Къэ­бэрдей-Балъкъэр АССР-м и лъэпкъ псоми йохъуэхъу республикэм и щIыр къанэ щы­мыIэу фашист пщылIыпIэ жа­гъуэм къызэрырагъэкIыжамкIэ.
 37-нэ армэм и Военнэ советым быдэу и фIэщ мэхъу фи унафэм щIэту Къэбэрдей-Балъкъэр АССР ордензехьэ гъагъэр псэукIэ дахэм зэрыхыхьэжынур».
 А щIыкIэм тету хамэ къэра­лым къикIа фашист зэрып­хъуакIуэхэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм ирахужащ.
 Къэбэрдей-Балъкъэрыр хуит къэзыщIыжахэм яхэта Къардэн Къубатий зауэ зэманым мып­хуэдэу итхыгъат:
«Дэ зэныбжьэгъуитху ды­хъурт, псори лъэпкъ зырызым дыкъыхэкIат. Сэ сыадыгэт, Пос­тнов Алексей урыст, Максименкэ Василийрэ Колесник Ва­силийрэ украинхэт, Князев Василий белоруст. Дэ щIыпIэ зырызыххэ дыкъыщыхъуащ, дыщылэжьащ. Сэ сыщалъхуа къуажэм адыгэбзэкIэ школым щезгъэджащ, Максименкэ ­монтёру Донбасс щылэжьащ, Колесник Харьков пэмыжы­-жьэу щыIэ колхозым щыбух­галтеращ, Князевыр Витебск ­гъущI гъуэ­гум и лэжьакIуэу ­щытащ, Постнов Москва дэт ­заводхэм ящыщ зым щыIэп­щIэлъапщIэт. Псори кхъухь­лъатэзехуэ дыхъуащ, зы полкым ди гъуэгухэр щызэхуэзащ.
 Мис, илъэситIым щIигъуауэ дызэгъусэу долъатэ. Дэтхэнэ зыри 500 - 600-рэ уэгум ­дихьащ ди къалэн дгъэзэщIэну. Ды­зэгъусэу бийм и кхъухьлъатэ ­76-рэ къедудыхащ. Зэныбжьэгъуитхум Хэкум хуэтщIа къулыкъум папщIэ тыгъэ лъапIэ къытхуагъэфэщащ - Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр къытфIащащ.
 Дэ зэныбжьэгъуитху, зэкъуэшитху дохъу. Псори лъэпкъ зырызым дыкъыхэкIами, ди анэр зыщ - ди Совет Хэкуш­хуэрщ. Псоми ди мурадри зыщ - бийр нэсу зэтекъутэнырщ. Абы къыхэкIыу ди зэныбжьэгъугъэр жыру быдэщ, дэ зыри къытпэлъэщынукъыми.
 Дзэ Плъыжьым щIэгъэ­къуэнышхуэ хуэхъуащ партизан зэщIэхъееныгъэри. ВКП(б)-м и Къэбэрдей-Балъкъэр обко­мым­рэ зыхъумэжынымкIэ Налшык комитетымрэ къащта унафэм ипкъ иткIэ республикэм къыщызэрагъэпэщат партизан гупхэр. Зэман кIэщIым къриу­быдэу партизан гупи 10 хьэзыр хъуащ. Абыхэм къызэщIаубыдэрт цIыху 700-м нэблагъэ. Рабочэхэр, мэкъумэшыщIэхэр, комсомолецхэр, цIыхубзхэр ­лъаIуэрт партизанхэм хагъэхьэну. «Дэ дыхуэхьэзырщ сыт хуэдэ ­гугъуехьми, - ятхырт абыхэм. Iэ­щэ тIыгъыу бий ерум дезэуэнущ».
 «Ди Хэку иным, совет цIы­хубэм, лей зылъыса ди щIыналъэм папщIэ, ди къалэхэмрэ ­къуажэхэмрэ зэрызэтракъутам, сабий лажьэншэхэр, цIыхубз хейхэр зэрызэтраукIам щхьэкIэ партым псалъэ идот: хуэдгъэ­гъункъым бийм!» - жаIащ ткIийуэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и партизанхэм икIи а псалъэр ягъэпэжащ.
 Партым и обкомым и унафэкIэ гуп псори зы партизаныдзэ зэгуэту зэгуагъэхьэжащ шыщ­хьэуIум и 20-м.
Гуп зэгуэтым и унафэщIу ягъэуващ Царяпин Георгий, комиссару - Къудей Чэрим.
 Гупыр Iыхьищу гуэшат. Япэм хэтт Прохладнэ районым щыщ партизанхэр, етIуанэм - Бахъсэн районым, ещанэм - Дзэлыкъуэ, Нагорнэ районхэм я партизанхэр. Абыхэм я унафэщIт, я комиссарт парт, совет лэжьакIуэ цIэрыIуэхэу Грицай, Фоменкэ, Ерыжокъуэр, Хьэтэжьыкъуэр, НэщIор.
 Партизанхэм бийм зауэ гуа­щIэхэр иращIэкIащ. Абыхэм мащIэрэ гужьеигъуэм хадзакъым фашистхэр. Апхуэдэ жэщ теуэ­ныгъэхэм ящыщ зыуэ щытащ партизанхэр 1942 гъэм фокIадэм и 21-м Къармэхьэблэ зэрыдэуар. А жылэм дэст нэ­мыцэ танк батальон, гарнизон лъэщ. Ауэ партизанхэр шынакъым. Къуажэм лъэныкъуищкIэ ахэр щыдыхьащ икIи зыр адрейм кIэлъыкIуэу ягъэсу щIа­дзащ фашистхэм псэупIэ ящIа унэхэр. СыхьэтитIым нэблагъэкIэ екIуэкIа зэхэуэм партизанхэм щызэтраукIащ бий сэлэтрэ офицеру 70-м нэблагъэ, якъутащ автомашинитI.
 А жэщым лIыхъужьыгъэ къагъэлъэгъуащ партизан псоми. Бахъсэн районым и партизанхэм ящыщ Къуэдз Бот шууэ, уафэхъуэпскIым хуэдэу, пхы­лъэтащ жэщ кIыфIым. Абы и ­автоматым хьэдэ гурышэу ­иригъэгъуэлъыкIащ фашист сэлэт зыбжанэ, гранатэкIэ ­икъутащ нэмыцэхэм щыжейуэ, зыщагъэпсэхуу къагъэсэбэп тыкуэ­ныр. Ауэ езыри IэщIэ­кIыфакъым биишэм. Къулъ­къужын Ищхъэрэм щыщ лIы ­хахуэр къыщаукIащ Къармэхьэблэ. Ап­хуэдэу а жэщым лIыгъэшхуэ зэрахьащ Кхъуэ­Iуфэ ФIыцIэ, Жанкъазий Софият сымэ.
 Къэбэрдей-Балъкъэрым ще­кIуэкIа партизан бэнэныгъэм и тхыдэм и напэкIуэцI нэхъыфI­хэм ящыщ зыщ жэпуэгъуэ мазэм и япэ Iыхьэм Хьэбэз къуа­жэм зыщызыгъэбыда нэ­мыцэ гарнизоныр, жэщ теуэ ящIу, зэрызэтраукIар. А жэщым иужь­кIэ Совет информбюром къитащ хъыбар: «Нэмыцэ ­фашистыдзэхэм яубыда щIы­пIэм щызауэурэ, Къэбэ­р­дей-­Балъкъэр партизанхэр лIыхъу­жьыгъэкIэ теуащ бийм и дивизэм и штабым. Совет хэкупсэхэм зэтраукIащ сэлэтрэ офицеру 100-м нэблагъэ, ав­томашинитIрэ пулемётитIрэ ­якъутащ».
 ЩэкIуэгъуэ мазэм нэхъри зэщIэплъащ ди бэнэныгъэр. Фашистхэм Къэбэрдей-Балъкъэрыр яубыдат икIи ерыщу ­Орджоникидзе къалэм хуе­къурт - Зауэ-куржы гъуэгур зы­Iэригъэхьэну и мурадт. Партизанхэм я къалэнт бийм зэран хуэхъуну, ди дзэхэм ар къызэ­тегъэувыIэнымкIэ дэIэпы­къуэгъу яхуэхъурт.
 Партизанхэм я дежкIэ нэхъ хьэлъэ дыдэу, гуимыхужу щытащ абыхэм Лэскэн Езанэм щрагъэкIуэкIа зауэ гуащIэр. Дыгъэгъазэм и 5-м гупыр къуа­жэм дэуащ. Абы и къалэнт ди дзэхэм ящыщ зым и ебгъэ­рыкIуэныгъэм и пэ къихуэу нэ­мыцэ гарнизоныр зэтриукIэну, бийм зыщигъэбыда щIыпIэхэр къихутэну. Сыхьэтийрэ ныкъуэ­кIэ щызэуащ а къуажэм партизанхэр икIи нэмыцэ сэлэтрэ офицеру 200-м щIигъу зэтраукIащ. Псом хуэмыдэу лIыгъэ къагъэлъэгъуащ пулемётчикхэу АфIэунэм, Бондаренкэ, Хъураным, автоматчикхэу Ками­нскэм, Мэзлом, Савранскэм, нэгъуэщIхэми.
 Нэхущым ирихьэлIэу фа­шистхэм зыкъащIэжащ. Абыхэм партизанхэм къраутIыпщащ танкхэмрэ бронемаши­нэхэмрэ икIи ахэр къикIуэтын ­хуей хъуащ. Лэскэн зэхэуэм къыщаукIащ партизан хахуэхэу Меликьянц Владимир, Махъцэ Хьид, Тэшэло БетIал, КхъуэIуфэ ФIыцIэ, Маринич Надеждэ, ­Согуэ Мэжид, Къанщауэ Хьэмел, Алибэч Мэстафэ, Асламов Илья, Двоенкэ Иван, Чурилов Михаил, нэгъуэщIхэри. Ауэ бийми зыхищIащ хэкупсэхэм я губжьыр, яхузэфIэкIынур зыхуэдизыр.
 Мазитхум къриубыдэу Къэ­бэрдей-Балъкъэр партизан гу­пыр бгъуэнейрэ бийм теуащ икIи нэмыцэдзэхэм я штабу щы зэтрикъутащ, яукIащ фашист сэлэтрэ офицеру 700-м щIигъу, 31-рэ гъэр ящIащ, бийм къыт­рахащ топи 10, топышэу мини 5, автомашинэу, мотоциклу, шыгу зэщIэщIауэ, лъакъуэрыгъажэу, шыуэ куэд, фочышэу мини 10, пулемётхэр, фочхэр. Партизанхэм бийм къытрахыжащ колхоз былымрэ шыуэ мин 68-рэ. Гупым и зауэлIхэм якъутащ автомашинэу, техникэу, гъэтIы­лъы­пIэу куэд.
 Партизан зэщIэхъееныгъэм а псоми къадэкIуэу мыхьэнэшхуэ иIащ нэмыцэ фашистхэм пIалъэкIэ яIыгъа щIыналъэм къина совет цIыхухэм фронтхэм Iуэхур зэрыщыщытым, зэрыпхъуакIуэхэм удын гуащIэ щра­дзыну махуэр къызэрыблагъэм теухуа хъыбархэр ялъэгъэ­Iэ­сынымкIэ, абыхэм ягухэр фIэщхъуныгъэ дахэрэ тегушхуэныгъэкIэ псыхьынымкIэ. Партизанхэм цIыхухэм щIэх-щIэхыурэ лъагъэIэсырт «Совет Къэбэрдей-Балъкъэрым папщIэ» листовкэхэр - партым и обкомым къыдигъэкIахэр.
 Коммунистхэр, комсомолец­хэр, цIыхубзхэмрэ ныбжьы­щIэ­хэмрэ, колхозхэт Iэщыхъуэ­хэр, зи ныбжь хэкIуэта рабочэхэр - ахэращ Къэбэрдей-Балъкъэр партизан гупым хэту батэр зыгъэшар. Жанкъазий Софият, Балъкъыз Лилэ, Буцкая Ольгэ, Валоник Розэ сымэ я хахуагъэр зауэр екIуэкIыу ди республикэ псом щызэлъа­щIысауэ щытащ. Iуэху захуэм, Хэкум, ТекIуэныгъэм папщIэ я гъащIэр ятащ ­псэемыблыжхэу Па­найоти Юлэ, Козуб Шурэ, Савченкэ Марие сымэ. Бийм къыхуэ­гъэдзыхакъым абыхэм ящыщ зыгуэри.
 Куэд мэхъу апхуэдэу лIы­хъужьыгъэм, Хэкум хуиIэ пэ­жыгъэм и щапхъэ къэзыгъэ­лъэгъуахэр.
Ди къэралым пщIэшхуэ къы­хуищIащ Къэбэрдей-Балъкъэ­рым и партизанхэм ирагъэ­кIуэкIа бэнэныгъэ гуащIэмрэ абыхэм я лIыхъужьыгъэмрэ - абыхэм я нэхъыбэм орденхэр, медалхэр къратащ.

ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


17.04.2018
16.04.2018
12.04.2018
10.04.2018