Тхьэхущынэ щыгу

 Сочэ къалэм хыхьэ Головинкэ (Шахэпэ) къуажэм хы псыIумкIэ гъэза и ­гъунэм уардэу къыщыхэщхьэхукI, ныбжь ин дыдэ зиIэ «Жыгдахэ» здэщыт щIыпIэр шапсыгъ адыгэхэмрэ абдежым гъунэгъуу щыпсэуа убыххэмрэ ­ижь-ижьыж лъандэрэ я тхьэ елъэIупIэжьу къекIуэкIащ. Тхыдэ мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, пащтыхь къэралыгъуэжьым КъухьэпIэ Кавказым и хы ФIыцIэ Iуфэр зыIэщIигъэхьэн папщIэ, XIX лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм къа­руушхуэ тригъэкIуэдауэ щытащ. А лъэхъэнэм урысыдзэм хэта я пашэхэм ­ятхыжа я гукъэкIыжхэм къызэрыщагъэлъэгъуэжамкIэ, Шахэ псышхуэр хым щыхэлъэдэжым пэгъунэгъуу, и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ жыгей абра­гъуэхэм ясея гуэрэн гъуэзэджэ итыгъащ. 

 Урысей географие зэгухьэныгъэм и Сочэ къалэ къудамэм хэт, лъахэхутэ цIэрыIуэ Ворошилов Вла­димир «Убых щIыналъэм и тхыдэ-этнографие очерк­хэр» зыфIища и Iэрытх телъыджэм къызэрыщигъэ­лъэгъуэжамкIэ, 1839 гъэм и мэлыжьыхь - накъыгъэ мазитIыр щызэпыхьэ махуэ бжыгъэм къриубыдэу, уры­сыдзэр псы щIыIукIэ Шахэпэ къесылIэри, залымыгъэ хэлъу а щIыналъэм щитIысыкIауэ щытащ. 
«…Кхъухь 22-кIэ зэщIэузэдауэ къэдутIыпща десантыр щидгъэтIысыкI щыгур ­а зэманым мывалъэ Iуащхьэ цIыкIухэмрэ жыгей абра­гъуэхэмкIэ зэщIэсеят. Пщэд­джыжьыпэм зыкъэ­зыIэта дыгъэм и япэрей бзийхэм къызэщIагъэнэхуа теплъэгъуэр апхуэдизкIэ ­те­лъыджащэти, псори дитхьэкъуами ярейт: хы ны­джэм илъэсищэ бжыгъэхэр зи ныбжьыну ит жыгеижь­хэм я лъабжьэм IэщэкIэ зэщIэузэда убых 500-м нэб­лагъэр Тхьэ щелъэIурт. Сыт ищIыскIи нэрылъагъут, езы бгырысхэми зэрыжаIауэ, «Тхьэ­хущынэ щыгур» абы­хэм тыншу икIи пщIэншэу къызэрыдамытынур», - щитхыжащ «ГукъэкIыжхэр» зы­фIища и тхылъым «Шахэпэ теуэм» и курыкупсэм хэта декабрист Лорер Нико­лай. 
 А сатырхэм япэджэжу, зэ­рыпхъуакIуэхэм я Iэтащхьэ адмирал Лазарев Михаил отставкэм щыIэ и ныб­жьэгъу, капитан-лейтенант Верёв­кин Александр мып­хуэдэу хуитхыгъауэ щытащ: «Шэрджэс мини 3-м нэблагъэр Тхьэхущынэ щыгум лъэ­гуажьэмыщхьэу щызэ­хэтт. Нэрылъагъут ахэр Тхьэм зэрелъэIур, я адэжь­хэр щалъхуа щIыналъэр яхъумэжыфын папщIэ, бийм зэрапэщIэтыфын ­лIы­гъэрэ хахуагъэкIэ къетэну. Ди нэгу къыщIэува ­теплъэгъуэм дапхуэдизу ­гумащIэ дыкъимыщIами, ды­къыщIежьа Iуэхур дгъэ­зэ­щIэн хуейт…»

«Жыгдахэ»

 Мы щIыпIэм и гъунэгъуу псэуа адыгэхэм, убыххэм, абазэхэм илъэсищэ бжыгъэкIэрэ я зэхуэсыпIэу къе­кIуэкIа мэз тIыпх гъуэзэджэр «къэIэпхъуахэм» зэ­ры­рахыжрэ куэд щIащ. Ауэ, гъэщIэгъуэныракъэ, а щIы­пIэм пэмыжыжьэу щхьэ закъуэ уардэу къыщызэтена жыгышхуэр, щIэныгъэры­лажьэхэм «лириодендрон тюльпаноносный» зыхужа­Iэр, Хэкум къина шапсыгъ адыгэхэм ноби я тхьэ елъэIупIэжьу къалъытэ. Ахэр абы зэреджэр «Жыгдахэ» жаIэущ. 
 Сочэ и тхыдэ-щэнхабзэ щIэин нэхъыфIхэм халъытэ, метр 35-рэ зи лъагагъ жыг абрагъуэр, туризмэм ехьэлIа урысейпсо дэфтэрхэр «щыхьэт зэрытехъуэмкIэ», щIыуэпсым и къэ­щIыгъэ нэхъ яхъумапхъэ ды­дэхэм ящыщщ. Къы­жыIэп­хъэщ, Жыгдахэ еп­лъыну мы щIыпIэм къакIуэ туристхэм я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ зэрыхъури. 
 Ныбжьышхуэ  зиIэ  мы ­­жыг абрагъуэм лIэщIыгъуэ блэкIам и закъуэ щэнейрэ щыблэ къеуащ. Апхуэдэу, 1939 гъэм мафIэ лыгъейуэ зыкъезыдза удыным жыгым и щхьэкIэр тIууэ зэгуиуп­щIыкIащ. 1948 гъэм нурыбэу къыжьэхэлында уафэхъуэпскIым къыкIэлъыкIуа удын бзаджэм жыг телъы­джэм и щхьэкIэр пигъэщ­хъащ, и пкъы нэхъ гъумы­щIэри икухэм хуэзэу зэ­гуигъэ­защ. 
 1954 гъэм ещанэу къытехуа удыным и ужькIэщ щIэ­ныгъэлIхэм Жыгдахэ гулъытэ хэIэтыкIа хуащI щыхъуари, и зэхэлъыкIэ-щы­ты­кIэр зыхуэдэм кIэлъыплъын нэхъ щыщIадзари. 
 1974 гъэм и щIымахуэ ­лъэхъэнэм мы жыгым япэ ды­дэу «еIэзащ» ШахэкIей ЦIыкIу мэз хозяйствэм и ­лэ­жьакIуэхэр. Абыхэм Жыг­дахэ и къудамэ гъумыщIэхэм ящыщу щыблэм зи зэран нэхъ екIахэр чэтэну­дзым (лён) къыхэщIыкIа кIап­сэ быдэхэмкIэ зэха­лъахъэ­ри, зыр адрейм ира­къузы­лIэ­жащ. ИужькIэ, 1990 гъэ­хэм икухэм, кIапсэхэр ­гъущI лэрыпсхэмкIэ зэра­хъуэкIыжащ. Абдежым Iэ­щIагъэлIхэм жыгыжьым далъэгъуар апхуэдизкIэ гъэ­щIэгъуэн ящыхъуати, «и кIуэ­цIыр псэ зыхэмытыжым хуэдэщ» хужаIауэ щытащ. Абыхэм жыг кугъуанэм щы­зэтрищIа лъэхъмэхъхэр ­(кIэ­ры­щIэхэр) хуэсакъы­пэу­рэ къратхъунщIы­кIыж­ри, и хущхъуэгъуэу къалъытэ ­щы­хуэхэр, щIэныгъэлIхэм абы папщIэ егугъуу зэхалъ­хьахэр, и кIуэцIым щацIэ­лъащ, абы нэмыщIкIи, битум-пхъэпс биологие мас­тикэ иракудащ. ИужькIэ, жы­гым кIэлъыплъахэм ­зэ­ры­жаIауэ, апхуэдэ «еIэ­зэкIэм» къэщIыгъэм зы­къригъэужьыжащ, и «гъащIэми» хигъэхъуащ. 
 Иужьрей илъэс 50-м къриу­быдэу тхьэелъэIупIэ­жьым щыблэ къыжьэ­хэ­мылындэжами, нэхъапэхэм къытехуа удынхэм я «Iэу­жьыр» иджыри хуэгъэгъущыжакъым, дыркъуэхэри нэрылъагъущ. Арагъэнущ, «Жыгдахэ» еIэзэну «зе­зыпщыт» щIэны­гъэлIхэм­рэ абыхэм ядэIэпыкъуну «гукъыдэж» зыщI IэщIагъэлI­хэмрэ я бжыгъэр кIуэ пэтми нэхъыбэ щIэхъур. 
- Мыр гупышхуэм: ЭкологиемкIэ советым, Лаза­ревск (ПсыфIыпэ) район администрацэм, Мэзкуу ­къалэ дэт «Мэз узыншэ» центрым, жыгхэм фIагъ и лъэны­къуэкIэ я щытыкIэр зы­хуэдэр зэхэзыгъэкIым, нэгъуэщIхэми ди зэхуэдэ япэ лэжьыгъэшхуэщ, - жеIэ Сочэ къалэм и админист­рацэм и Iэтащхьэм деж щыIэ Жылагъуэ экологие советым щхъуантIагъэм ­зегъэубгъунымкIэ и комитетым  и  унафэщI Зюзин Алек­сандр. 
 Къалащхьэм къикIа щIэ­ныгъэлIхэм, Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкIхэм лириодендроныр набдзэгубдзаплъэу къаплъыхьа иужькIэ, абы и ныбжьыр илъэс 250-м нэб­лэгъауэ къалъытащ. Хьэ­щIэ­хэм фэеплъ телъыджэм «узыншагъэ и лъэны­къуэ­кIэ» и Iуэху зыIутыр къахутэ­ри, ар зэрызэтеб­гъэу­вэ­жы­фыну Iэмалхэри къа­гуп­сысащ. Абыхэм жыгыжьыр а щIыпIэм ноби щыпсэу шапсыгъ адыгэхэм я дежкIэ тхыдэ щIэину зэры­щы­тыр къалъытэри, «Адыгэ хасэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм хэтхэм яIущIащ. 
- Лэжьыгъэхэр IыхьитIу зэщ­хьэщытхащ, - къыхигъэбелджылыкIащ Зюзин Александр, хэкурыс ады­гэхэм защыхуигъазэм. - Иужьрей илъэсхэм жыгы­жьым и щхьэкIэм хуабжьу зиуб­гъуащ, къудамэ гъуа­хэри нэхъ къэлъагъуэ ­хъуащ. Ахэр «Жыгдахэ» къыбгъэдыхьэ зыгъэпсэ­хуакIуэхэм я дежкIи шына гъуэщ, езы къэщIыгъэм и теплъэри зымыгъэдахэщ. Жыгыку гъуанэри хэп­щIы­кIыу нэхъ иныж хъуащ, и кIуэцI псоми зэхэту кубометр 30-м нэблагъэ къы­зэ­щIраубыдэу. 
 «Мэз узыншэ» центрым къыщагупсысу щызэп­къралъ­хьэжа Iэмэпсымэ гъуэ­зэджэр зи Iэпэгъу Iэ­щIагъэлIхэм зэхагъэкIащ къудамэпкъ гъумыщIэхэм ящыщу узыфэм нэхъ зэ­щIищтахэр. Гупым хэтхэм я мурадщ мы илъэсыр имыкI щIыкIэ жыгым еIэзэу, арматурэ теплъэ иIэу зэрагъэпэща ухуэныгъэхэмкIэ къудамэшхуэхэр зэрагъэубыдыну, нэщI хъуа и кур къагупсыса бетон тIатIэмкIэ якудэну. 
 Лириодендрон абрагъуэр япэ дыдэу хагъэхьащ ди къэралым илъэс зыбжанэ хъуауэ щрагъэкIуэкI «Урысейм и жыг» зэпеуэм. Абдежым бжьыпэр щызыIэригъэхьэмэ, гъэ къакIуэ ирагъэкIуэкIыну «Европэм и жыг» зэхьэзэхуэм хэтынущ. Къэгъэлъэгъуапхъэщ мы зэманым Жыгдахэ щхьэкIэ Интернетым Iэ щызыIэтахэм я бжыгъэр  процент 80-м зэрыщхьэдэхари.

КЪУМАХУЭ Аслъэн.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


22.11.2017
21.11.2017
20.11.2017
16.11.2017