Къэбэрдеймрэ Мэзкуурэ я зэхуакум

 Илъэс 95-рэ псэуа Къардэн Къубатий адыгэхэм нэхъ цIэрыIуэу яхэт лъэпкъым я зым къыхэкIащ, къуитIрэ абыхэм я бынхэмрэ щIэблэу къызэринэкIащ. Валерэрэ Беслъэнрэ Налшык щеджахэщ, ауэ я гъащIэ гъуэгур къудамэ зырызу зэхэкIри, зым - Украинэр, адрейм - Мэзкуу псэупIэ яхуэхъуащ. Нобэ ди псэлъэгъущ Къубатий и къуэш нэхъыщIэ Хьэбалэ ипхъу Къэрэжан. ЛIы жьыщхьэ махуэм сыт щыгъуи гулъытэ хуэзыщIа бзылъхугъэм ЛIыхъужьым и иужьрей илъэсхэр зэрекIуэкIар къыджеIэж. 

 Къэрэжан псэлъэгъу тыншщ, гукъэкIыжхэм къадэкIуэу, щIэх-щIэхыурэ и нэхэм нэпсхэр къа­фIыщIож жумыIэмэ. «Къубатий хэкум къэкIуэжыху зэкIуалIэр ди дежт, - щабэу ирешажьэ абы и хъыбарыр. - Уеблэмэ зы пэш фIэкIа щыдимыIэм щыгъуи, нэхъ унэшхуэ зиIэ ди благъэхэм  я деж мыкIуэу, къыщыувыIэр ди дежт. Дэнэ кIуэми сыздишэрт. Мэзкуу сыкIуэми, езыр къэкIуэжми, сахуэ­зэурэ, Къубатий и ныбжьэгъухэр сцIыхуат. И щхьэ­гъусэри «Ди Къэрэжант» къызэрызэджэр, и къуэ­шым ипхъущ жиIэртэкъым». 
 Пасэу зи адэр зыфIэкIуэда бзылъхугъэм и адэ ­къуэшыр адэ пэлъытэ хуэхъуат. Сыт и нэгу къыщIэувэжхэм нэхъ къыхэщыр жыпIэмэ, дэнэ лъэныкъуэ­кIэ гъащIэм къыщигъэхутами, Къубатий псэуху, зэ­къуэшищым я щIэблэр зэлъэIэсу зэрыщытарщ.
 «КIурацэ, Къубатий, Лохъан сымэ я анэр дунейм ехыжа нэужь, Лэкъумэн щхьэгъусэ хуэхъуа бзылъхугъэр лъэпкъкIэ балъкъэрт. «Совет Союзым и ЛIы­хъужь» цIэр зезыхьэ Къэбард, си адэ Хьэбалэ, Гуа­щэкъарэ сымэ я анэ Налжант ар. Ауэ анэкIэ зырызщ жыпIэн хуэдэу зэрыбынихыр зэи зэхуэщIыIакъым, нэхъы­фIыжу зэрылъэгъуа фIэкIа. Иужьрейуэ Къубатий къуажэм къыщыкIуэжар 1998 гъэрат, и шыпхъур дунейм ехыжауэ. Жылэм дыхьэжамэ, нэхъыжьхэр къы­зэхимыкIухьауэ, дэтхэ­нэ зыми щIэмыупщIауэ къы­дэкIыжынутэкъым. Нэху щыху уэршэрхэу зэхэ­сынт».
 Къубатий тепсэлъыхь псоми сыт щыгъуи абы и ­къуэш Къэбард и цIэр ­къраIуэ. Аушыджэр дэт еджапIэми зэкъуэшитIым я цIэхэр зэрехьэ. Ауэ пщIэ зыхуэфащэ Iыхьлы зиIэ дэтхэнэ зыми игу къемыуэнкIэ Iэмал иIэкъым, Урысей псом къыщацIыху цIыху цIэрыIуэу щыщыткIэ, ахэр къызыдэкIа къуажэжьым, е, республикэм и къалащхьэм абыхэм я фэеплъ зыфIэпщын гуэри зэры­дэмытыр. Пэжщ, зэкъуэшитIым я цIэхэр зэрахьэ Александровкэм щыщ уэ­рам пхыдза гуэрым, ауэ ап­хуэдэпщIэ Налшык кхъухь­лъатэ тедзапIэми хуэфащэт. Къуажэ школым къыщызэIуаха музей цIы­кIум фIэкIа, зэкъуэшхэм ­кърахьэлIа лэжьыгъэр гъэ­сэныгъэм къыщыщхьэ­пэн хуэдэу иджыри и пIэ иувауэ пхужыIэнукъым, лъэпкъым и тхыдэми етхьэкъу Iуэху­гъуэщ ар. 
 - Къубатий Ставрополь дэт авиационнэ училищэм и унафэщIу щытащ. Абы и ужькIэ Налшык къэIэп­хъуэжри, ди ДОСААФ-м и нэхъыщхьэу лэжьащ, ауэ, щабэу жыпIэмэ, унафэщI­хэм ядэтыншакъым. Ахэри бгъэкъуаншэ хъунукъым, зэманым и нэщэнэт а псори. Къубатий езыр цIыху пэжыщэт. ЗауэлIхэр пщIэркъэ зэрыщытыр? Е пцIы пхуиупсынутэкъым, е хьэ­рэмыгъэ ишхынутэкъым, е зыгуэрым зыгуэр къыIихынутэкъым. «ЦIыхур и лэ­жьы­гъэм гу къабзэкIэ бгъэ­дэ­тын, къилэжьари Iэрыхьэ­жын хуейщ», жиIэрейт. А ДОСААФ къудейм гъуэгу къыщызатыркъым жиIэу щы­тащ. Зыкъомрэ зауэм къыдыхэта, СССР-м и ­ДОСААФ-м и унафэщI Пок­рышкин Александр зыдигъэIэпыкъуурэ лэжьэну хэтащ. Иужьым зэралъахъэм гу щылъитэм зыкъищтэщ, Налшык щиIэ фэтэрыр къихъуэжри, Мэзкуу Iэпхъуащ. Ставрополь къыщикIыжар 1973 гъэрт, Мэзкуу щыIэпхъуар 1979 гъэрщ. И щхьэгъусэр 1992 гъэм ­дунейм ехыжа нэужь, нэхъ гу махэ хъуат. ЩхьэгъуситI иIащ Къубатий. Зыр Украинэм щыщт, ар зауэм и пэ къишауэ щытащ, ауэ куэдрэ дэпсэуакъым. Абы зы къуэ къыдэхъуат, Валерэ жаIэ­ри. Ари мыбы къэкIуэжри БизнесымкIэ институтыр къы­зэIузыхахэм яхэтащ, университетым физматым щри­гъаджэу щытащ. Иужь­кIэ Украинэм игъэзэжри абы къэнэжащ». 
 ЕтIуанэ щхьэгъусэ хуэ­хъуа Воронцовэ Людмилэ Къубатий зэрегуакIуэр хъыбар гъэщIэгъуэнщ. СССР-м нэхъ щыцIэрыIуэу щыта «Огонёк» журналым и жинтым Къубатий и сурэтыр 1942 гъэм къытехуат. Иужь­кIэ, щIалэр уIэгъэ хъуауэ госпиталым здыщIэлъым, сымаджэщым и унафэ­щIым и пхъур и адэм и лэжьапIэм Iуохьэ. «ПщIэж­рэ, «Огонёк»-м и жинтым къытрадзауэ щыта щIалэр, ар ди сымаджэщым щIэ­лъщ, зэбгъэлъагъуну пфIэгъэщIэгъуэнмэ», - къыжреIэ хъыджэбзым и адэм. «Арати, Людмилэ къэбэрдей щIалэм зэ Iуплъэри, афIэ­кIа и гъащIэ кIыхьым и кIуэцI­кIэ и нэр къытригъэкIыжакъым», - етхыж хъыбарыр къэзыIуэтэжым. 
 «ЦIыхуфI дыдэт и щхьэ­гъусэр, - жеIэж Къэрэжан, - адыгэм къахэкIынкъым апхуэдэ жыуигъэIэнт. Зыгуэр я деж кIуэми, езыхэр къэкIуэжми, псори фIыуэ дыкъилъагъуу щытащ. Псалъэ Iей закъуи схужыIэнукъым абы щхьэкIэ. Я къуэ Беслъэн къуищ иIэщ. Нэхъыжь дыдэ Максим Из­раи­лым Iэпхъуауэ абы щолажьэ. Тимури Бориси ­дохутырхэщ, я адэм и лъэу­жьым ирикIуэжахэщ. Бес­лъэни мыбы къэкIуэжри медфакым физиологиемкIэ иригъаджэу щылэ­жьащ, иджыпсту къызэ­рымыкIуэ дохутыр еIэзэкIэ жыхуаIэ IэмалымкIэ цIыху­хэр игъэхъужу Мэзкуу дэсщ. 
 «НэкIуэж, нэкIуэж, дэ дыпкIэлъыплъынщ, унэ ­къуатмэ хуиту ущIэсынщ» жесIэ зэпытт Къубатий, ауэ «Беслъэнрэ и бынхэмрэ къысхуэгъэнэнкъым» жи­Iэу­рэ екIуэкIащ. Дунейм ехыжын Iуэху тепсэлъы­хьынкIэ хъумэ, «си къуэш­хэр зыщIэлъым» жиIэу щытащ зэ. ИужькIэ жиIащ: «Дунейм сехыжмэ, лъэп­къым къытехьэлъэнщ, сыфшэжыфынкъым. Правительствэм хуеймэ си­шэжынщ». ИтIанэ «Си щхьэ­гъусэр зыщIэлъым», - жиIэри абы къытенат. Дэ езыр иджыри псэууэ во енкоматым зыхуэдгъазэри, мыпхуэдэ щытыкIэ дихуэмэ, дауэ зэрытщIынур, дэнэкIэ къыщыщIэддзэнур жытIэри деупщIати, апхуэдэ къэхъурэ езыр къашэжыну хуеймэ, фи Iуэху закъуи хэмылъу зэфIэдгъэкIынщ жаIэри дыкъагъэгугъат. И къуэр згъэкъуаншэуи жыс­Iэркъым. Езыми гукъанэ гуэрхэр Налшык къы­щы­зэринэкIат, абы къыхэкIыу зыми хъыбар иригъэщIакъым. КIэлъыплъакIуэ щIэст Къубатий и унэми, иужьрейуэ накъыгъэм и 9-м сыпсалъэри сыщIэуп­щIат. Дунейм щехыжар накъыгъэм и 13-рщ. Апхуэдэу ныбжьышхуэ иIэрэ пэт, губзыгъэу псалъэу, хэпсэ­лъыхьи нэгъуэщIи щымыIэу къызэтенат. 
 Къубатий и нэIэ псоми ятетащ. Езым и шыпхъу бын жыпIэми, лъэпкъым щыщхэр жыпIэми… Иджы и илъэсищэм зыхуей хуэзэу тхуэгъэлъэпIамэ арат жы­тIэу зыдгъэхьэзырырти, зэкъуэшитIым, зауэм лIы­хъужь щыхъуа ­нэгъуэщI щIалэ зыбжанэми я цIэкIэ шыгъажэ щыIэну къыхалъхьауэ къыщIэкIащ. Ар дызэрыт мазэм и ­ебгъуанэ махуэм траухуащ, Налшык шыгъэжапIэм ще­кIуэ­кIы­нущ. Аркъудейр мыхъуу, лъапсэжьми лъэп­къыр щы­зэхуэсыныр тфIэигъуэщ». 

Чэрим Марианнэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


22.11.2017
21.11.2017
20.11.2017
16.11.2017